تأمّلی بر واژهٔ «عینالی» یا «اِینالی»:/شاهین مرادی تا به حال، هیچ لغتشناس و اتیمولوژی، در موردِ کلمهٔ عینالی و اِینالی، نظر واحدی را ارائه نکرده است.

تأمّلی بر واژهٔ «عینالی» یا «اِینالی»:/شاهین مرادی
تا به حال، هیچ لغتشناس و اتیمولوژی، در موردِ کلمهٔ عینالی و اِینالی، نظر واحدی را ارائه نکرده است. اما این را نیک میدانیم که کلمهٔ عینالی یا اِینالی هیچ ربطی به «عون بن علی» و یا «اِینال و زینال» ندارد. بنابر کتابِ دایرة المعارفِ جغرافیایی ارتشِ ایران که در سال 1320 ه.ش تدوین شده است، هیچ امامزاده‌ای در آذربایجان وجود ندارد. بزرگان و ریش‌سفیدانِ تبریز نیز در مورد بقعهٔ موجود در اِینالی، همان نظر را دارند و میگویند که: قبرِ موجود در بالای کوهستان، حدود یک‌و‌نیم و یا دو متر بالاتر از سطح بوده و این نشانه‌ای از وندالیزمِ ترکی است. میدانیم که قبورِ اسلامی، حدودِ نیم متر پایین‌تر از سطح زمین قرار میگیرند و بقعهٔ موجود را بعداً به نیم متر پایین‌تر از سطحِ زمین انتقال داده‌اند و به نوعی ماهیّتِ اسلامی داده‌اند. پس «احتمالاً» بقعهٔ موجود، متعلق به یک سردارِ ترک است. چرا که در مطالعهٔ کتیبه‌ها و عابده‌های متعلق به باستانِ تُرک، در موردِ «اینال» به این مضمون برمیخوریم: «اینال: فرزندِ پسری که پدرش از مردم عادی باشد و مادرش اصیل‌زاده و اشرافی باشد». این را در نظر بگیریم و احتمال دهیم که آن باشد.
«اینال» و «اینالماک» را «گریه و زاری و ابرام» نیز قید کرده‌اند. (لغتنامه سنگلاخ- چاپ اوّل ۱۳۷۴- تصحیحِ دکتر روشن خیاوی). به وقتش این کوهستان، محلِ عبادت «نعمتیّه» بوده است. در این کوهستان جمع شده و به گریه و زاری و عبادت و نیایش مشغول شده و چلّه نگه داشته و ریاضت میکشیدند. این نظریّه هم محتمل هست.
«این» را در معنی، خانه و لانه و سوراخِ جانوران قید کرده‌‌اند. (سنگلاخ، ذیلِ واژهٔ این) حتّی «نین» همان شکلِ تغییر یافتهٔ «این» میباشد. در کتابِ مقدّس دیوان لغات‌الترک در یک ضرب‌المثلی این چنین قید شده است: «تِلکُو اوُز اینکا اُرسا، اُذُر بُلور» (یعنی روباه اگر به سمتِ لانهٔ خود پارس کند، به مَرَضِ جرب یا گر مبتلا میشود) و این مثل را در مورد فردی به کار میبردند که هویّت خود را انکار کرده و به اصل و نجابتِ خود اهمیتی نمی‌داده است. کلمهٔ‌ «این» در این مثل نیز به مفهوم لانه و آشیانه آمده است. «ایناولی» نیز «سوراخ و گودالی را گویند که به جهت صید کَنده باشند». (سنگلاخ- چاپ اوّل ۱۳۷۴- تصحیحِ دکتر روشن خیاوی). در محاکمه اللغتین امیرعلیشیر نوایی هم آمده است و آن باشد که دامنهٔ کوه و یا درّه‌ای گودال و سوراخی حفر کنند و با حصیر و خاک تله و دام درست کنند و نخجیر و طعمه را به سمت آن گودال فراری دهند و شکار کنند و احتمالاً «اِینالی» شکلِ تغییر یافته‌ی «ایناولی» می‌باشد.
نامِ قدیم این کوه، «توروس» می‌باشد و معنای توروس را، «خاکی که به رنگِ سرخ باشد» قید کرده‌اند. احتمال میدهند که نامِ تبریز نیز از این کلمه اخذ شده است. در ترکیهٔ امروزی نیز، کوههایی به همین نام موجود است و احتمالِ چهارم نیز آن است. اما به نظرِ خودِ من کلمهٔ «ایناولی» به «اِینالی» نزدیک‌تر است.
تمامی این معلومات را از کلاسِ دده قورقود استاد حسن اوموداوغلو نت‌برداری کرده‌ام و به سراغِ منابع رفته‌ام.