تشکیل اردوی اسلام در پایان جنگ جهانی اول براساس اسناد ایرانی
براساس اسناد وزارت خارجه ایران تلاشهایی برای بسیج و تشکیل نیروی محلی در شمال رود ارس در محدوده جمهوری آذربایجان از داوطلبان مسلمان آغاز شده بود که سازماندهی نهایی این تلاشها برعهده ناظم پاشا بود. ناظم پاشا در 27 رجب 1336/ 10 مه 1918 در راس یک دسته از صاحب منصبان عثمانی با همراهان خودشان که عبارت از سیصد نفر بودند از طرف آغدام وارد گنجه شدند. در 20 ژوئن1918/ 10 رمضان لشکر پنجم سپاه قفقاز عثمانی از طریق دلیجان و محور آغستافا خود را به گنجه رساند و با سازماندهی نیروهای پراکنده محلی مانند بقایای قوای عقب نشینی کرده ژنرال شیخلینسکی که از باکو عقب نشینی کرده بود نیروی جدید تشکیل داد. این قوا که از حدود 6000 سرباز منظم عثمانی و بین ده الی 12 هزار قوای آذربایجانی تشکیل شده بود اردوی اسلام نامیده می شد که فرماندهی آن به نوری پاشا برادر انورپاشا محول گردید. نوری پاشا چند روز بعد از ورود ناظم پاشا خود را از حدود تبریز- قره جه داغ- پل خدافرین به گنجه رساند.
درگیری های اردوی اسلام و بلشویک در اطراف باکو از جمله اخباری است که در اسناد ایران آمده است « … تمام دهات مسلمان نشین بین راه خراب و اهالی ستمدیده ، فراری و زمین های پر حاصل بی صاحب مانده بود…»
اسناد ایران در زمان تصرف باکو توسط انگلیسی ها خاموش است ولی گزارشی از سرکنسولگری تفلیس در 19 شوال 1336/ 29 ژوئیه 1918 مشعر بر آن است که نوری پاشا برادر انورپاشا وزیر جنگ عثمانی در گنجه مقیم و چند هزار عسکر عثمانی در طرف بادکوبه از چندی است حمله ورند.
از دیگر سو نخستین گزارشی که از استقلال آذربایجان صحبت می نماید تلگرافی است از ژنرال کنسولگری تفلیس به تاریخ 19 شوال 1336/ 29 ژوئیه 1918 که در آن ضمن اشاره به گزارشهای پیشین در زمینه استقلال آذربایجان، گرجستان و ارمنستان از طرف دولت ایران منتظر تعلیمات برای شناختن دول فوق الذکر می کند. 27 شوال 1336/ 6 اوت 1918 سفیر ایران در استانبول در دیدار با نسیمی بیک وزیر خارجه عثمانی اعتراض ایران به تاسیس کشوری به نام آذربایجان را در منطقه قفقاز اعلام می کند. سه ماه بعد از صدور بیانیه استقلال آذربایجان ، محمدامین رسول زاده همراه با توپچی باشوف برای مذاکره با مقامات عثمانی در استانبول اقامت داشتند. رسول زاده طی نامه ای به سفیر ایران ضمن ارسال نسخه ای از بیانیه 30 می 1918 فتحعلی خان خوییسکی مبنی بر تشکیل جمهوری آذریایجان، سفارت ایران در پاسخ مکاتبه به تاریخ 2 سپتامبر 1918/ 25 ذیقعده 1336 خطاب به « آقای رسول زاده» اطلاع می دهد که سفارت شاهنشاهی ایران موجودیت یک دولت مستقل تحت نام جمهوری آذربایجان را نمی شناسد.
7 ذیقعده/ 12 مرداد 1298/ 4 اوت 1919 به اورمیه خبر رسید که مسلمانان و ارامنه در قفقاز جنگ و درگیری درگرفته و در نتیجه ارامنه مغلوب شده و از دولت ایران اجازه خواسته اند مجروحین خود را به خاک ایران برسانند. انتشار این اخبار باعث وحشت اهالی منطقه شده بود.
14 سپتامبر 1918/ 7 ذیحجه 1336نیروهای عثمانی پس از جنگی سخت باکو را به تصرف درآوردند. عصر همانروز ساعد سرکونسول ایران در باکو را پای تلفن خواستند تا وی از طرف ارمنه و بالشویکها در خصوص بدون خونریزی تسلیم شهر به عثمانی وساطت کند. پس از یک روز مذاکره ترتیبات ورود عثمانی به باکو داده شد.
پس از استقرار نظامیان عثمانی در باکو در 17 سپتامبر نوری پاشا از فتحعلیخان خوییسکی رئیس الوزرای جمهوری آذربایجان دعوت کرد تا مقر خود را از گنجه به باکو منتقل کند. کنسول ایران در باکو متذکر می شود: « ظاهرا حکومت آذربایجان برقرار شد… در باطن کار با عثمانی ها بود».
با پایان جنگ جهانی اول و امضای پیمان مودروس، یکی از شرایط صلحنامه بین دول محارب خروج عثمانی از قفقاز بود با اینحال بسیاری از افسران نظامی عثمانی در لوای ارتش جدید جمهوری آذربایجان قرار گرفتند. 2 اوایل نوامبر 1918/ اواخر محرم 1337 نوری پاشا به دولت آذربایجان اطلاع دادکه براساس عهدنامه جدید در عرض چند روز باکو را تخلیه خواهد کرد و بدین ترتیب قشون عثمانی جای خود را به نیروهای انگلیسی داد.
دکتر توحید ملک زاده