سیر تکامل ادبیات کتبی و شفاهی قزاقستان و معرفی شاعران پیشرو/صالح سجادی
ادبیات قزاق ادبیاتی است که در سرزمین قزاقستان کنونی تقریبا ازقرن اول میلادی به زبان قزاقی به وجود آمد در سرزمین قزاقستان حماسه های قدیمی به زبان های ترکی قورقوت آتا و اوغوز نامه در حوزه قپچاق و اوغوز خلق شدند که در مورد سرگذشت های قهرمانان اوغوز می باشد اوغوز خان قهرمان حماسه “اوغوز نامه” که در قرن سیزدهم میلادی از طریق«رشید الدین فضل الله» وزیر قازان خان مغول و بعدا در قرن هفدهم به وسیله «ابوالغازی بهادر خان» حاکم ازبک خیوه نوشته شد و به دوران کودکی، پیروزی ها، قهرمانی ها، ازدواج اوغوزخان و تولد پسرانش که خورشید، ماه، ستاره، آسمان، کوه، دریا نام داشتند، اختصاص یافته است. اوغوز خان بعد از فرمانروایی ایغورها با آلتین (چین) و روم جنگ می کند در اثر این موضوع پیدایش اسلاوها، قارلوق ها وقپچاق ها(قزاقها)مورد بحث قرار گرفت. در طول پیدایش سنن منظوم قزاقی تا قرن بیستم تک چهره مسلم آن شاعر بدیهه گو «آقین» بود در سایه او تا زمان ما آثار حماسه ای، افسانه ها، ترانه ها و منظومه ها پدید آمدند فولکلور قزاقی حاوی بیش از چهل نوع ژانر می باشد ترانه ها به چوپانی، آیینی، تاریخی و معیشتی تقسیم میشوند. منظومه ها را هم می توان به حماسه ای و غنایی تقسیم کرد: حماسهای قهرمانیهای«قوبیلاندی»«اِر تارغین»«آلپامیس»«قانبار باتیر» و غیره را بیان میکند.منظومه های غنایی محبت فداکار«قوزی کورپِش» و «بایان سولو»«قیز ژیبِک» را مدح میکنند. در قرون یازدهم الی دوازدهم در دربار قاراخانی نخستین اثر بزرگ ادبیات قزاق از جمله منظومه «یوسف خاص حاجیپ بالاساغونی» تحت عنوان«قوتاد قوبیلیک» که حدودا مشتمل بر (6600)بیت است به وجود آمد. منظومه در شکل مناظره، حکمت و عبرت سروده شده است. و آن بر اساس اتفاقات و روایاتهای ناحیه«ژِتیسو»(یئتدی سو)و «ایستیق گؤل»(ایستی گؤل) در قرقیزستان می باشد ایده اصلی منظومه دانش، تنها چشمه بهزیستی برای فرمانروایان و هم توده مردم می باشد. در دوره رواج اسلام در مناطق قزاقستان زبان ادبی نا همگون بود ادبیات کتبی اساسا در شهرها رشد مییافت در زندگی فرهنگی اهالی شهری آثار شاعران و نویسندگان صوفی نقش بزرگی داشتند یکی از معروفترین آنها واعظ بزرگ اسلام صوفی قزاق تبارخواجه احمد یَسَّوی بود وی مولف “دیوان حکمت” است که حاوی موضوعات مذهبی و تصوف میباشد کتاب شامل اطلاعات زیاد فرهنگی، تاریخی، نژادشناسی پیرامون طوایف ترک تبار آن دوره می باشد. شاگرد یسوی سلیمان باقرغانی که باعث رواج اسلام بین تاتارها و ترکان شمال روسیه گردید در اثرش«آخرت»بیان میکند که در روز قیامت تمام موجودات هلاک خواهند شد و آلله جهان را باز خواهد آفرید همه باز احیا خواهند شد. کتابهای یسوی و باقرغانی در طول سده های بعد کتاب درسی قطعی در آسیای میانه و قزاقستان بود.
اولین آثار ادبیات شفاهی قزاق که تعلق اثر به مولفش معلوم است , به قرن پانزدهم تعلق دارند. در قرن شانزدهم آثار «آسانقایغی»،(حسن) و شاعرانی مانند «دوسپامبت»، «شالکیّز»، در قرن هفدهم «بوقار ژیراو» «قالقامان اولو»مولف اشعار سیاسی تند خوب شناخته شده بودند. در قزاقستان از قدیم بر گزاری مسابقه شاعران بدیهه گو یا همان مناظره(مشاعره)متداول بود. ژانرهای شعر از جمله«تولغاو» تفکر فلسفی، «ارناو» وقف و غیره مشخص شدند. در قرنهای هیجدهم الی نوزدهم در آثار شاعرانی همچون«ماحامبت»(محمد) «اوتمیس اولو»، «شیرنیاز» «ژاریلغاس» «اولو» و «سویّنبای» «ارون اولو»موضوعات جدید دعوت به مبارزه علیه «بای» و «بی»پیدا شدند همزمان شاعرانی از جمله «دولات باباتای اولو»، «شورتانبای کانای اولو»، «مورات مونکه اولی» در اشعارشان پدرسالاری گذشته را ایده آلیزه کردند و دین را تمجید می کردند. شاعران نیمه دوم قرن نوزدهم مانند «بیرژان قوژاغول اولو»، «اسِت نایمانبای اولو»، «سارا تاسانبک قیزی» و«ژامبیل ژابای اولو» «آیتیس»(مشاعره سنتی بین قزاقها) را به عنوان شکل اظهار افکار عمومی استفاده کردند. ادبیات کتبی قزاقی در شکل معاصرش فقط در نیمه دوم قرن نوزدهم تحت تاثیر تماسها و گفنگوها با فرهنگ روسی شکل گرفت در سرچشمه این مسیر روشنفکران قزاق«شوقان ولی خان اولو»، «ایبرای آلتینسارین» و «آبای قونانبای اولو» قرار داشتند.