قار یئددی مین ایللیک سؤزجوک
سومئر کتیبهلرینی اوخویوب ترجمه ائدن بیلگینلره گؤره سومئرلر «اَل»ه «قار» دئییرمیشلر.(سومئرنامه- اولیاس سولئیمانوو ص 60) بو لوغتین تؤرهمهلری بوگونکو تورکجهده اولدوقجا یایغیندیر.
1-قاریش: باش بارماغین اوجوندان جولو بارماغین اوجونا قدر مسافهیه قاریش دئییریک. قاریش، قاراش، قاراچ یا آچیق ال دئمکدیر. هله مئترین نه اولدوغونو بیلمهدیییمیز گونلر بئزی و یئری قاریشلا اؤلچردیک. محض اونا گؤره، دیوان اللغات الترک «قاری» لوغتینه اؤلچو معیاری یازیب(ص 534)، «اول یئری قاریلادی» جوملهسینی اؤرنک وئریب(ص571). یانی اول شخص یئری الی ایله قاریشلاییب اؤلچدو. پروفسور احمد جعفراوغلو دا، اسکی اویغور تورکجهسی سؤزلوگونده «قاریج» سؤزونو «اؤلچک» یازیبدیر(ص 111).
2-قاراما: الین اورتاسییلا باشقاسینین باشینا وورولان ضربهیه قاپاز، قاخینج، بامباچا و قاراما دئییریک.
3-قارو: قولون دیرسکدن چیگینه قدر قیسمینه قارو دئییلیر. دده قورقود کیتابیندا(اونونجو بوی) بو لوغته بئله بیر ترکیبده توش گلیریک: گئییمین گئیدی، دیزجیک و قاروجیک باغلاندی(ص 240). بوردا قاروجوق قولباغی آنلامیندادیر.
4-قارشی: ایکی نفرین ال- اله قالخیب ضیددیت ائتمهلرینه قارشی دورما، قارشی چیخما و قارشی- قارشییا گلمه دئییریک.
5-قارالاماق: توفیق حاجییئو دده قورقوت کیتابینا یازدیغی سؤلوکده قارالاماق مصدرینی الله برک- برک توتماق ترجمه ائدیب(ص344).
6-قارماق: سورو علامتی(؟) کیمی قاتلانیب قارتال جایناغینا بنزر بیر حالدا چنگه و پنجه توتموش بارماقلارا، قارماق ایفادهسی ایشلهدیلیر. محض اونا گؤره، بوتون سورو علامتینه بنزر نسنهلره قارماق دئییریک. اؤرنک اولاراق بالیق توتما قوللابی هامی اوچون تانیش بیر لوغتدیر.
7-قاروان: یئددی مین ایل تاریخی آشیب گلن؛ داغلاردان، درهلردن کئچیب گلن، کاروان یا قاروان لوغتی منیم اوچون چوخ سئحیرلی و سیرلیدیر. ال- اله یاپیشیب اینسان زنجیری دوزلتمهیه قاروان دئین خالق قاطار کیمی آردی- آردیجا دوزولوب بیر- بیرینه باغلانمیش دوه و اینسان سوروسونه کاروان و کروان دئییب؛ بونو بیر چوخ دیللره او جوملهدن روسجا(Караван) و اینگلیسجهیه(caravan) ارمغان وئریب؛ هله ده یاشادیبدیر.
8-قارقی و قارغیماق: آریق اوزون بارماقلارا قارقی دئییلیر؛ اونا گؤره، اللرین ایچینی باشقا آداما طرف چئوریب بارماقلاری آچیب اونا آلا یا آلئی چیخارماق بیر جور نفرین ائدیب قارغیماقدیر.
سومئر آنا آتالاریمیزدان یادیگار قالمیش قار لوغتیندن تؤرهمه سؤزجوک اوقدر گئنیشدیر کی بو قیسا یازی اونلارین حاققینی یئرینه یئتیره بیلمز. روس دیلینده جیب و کیسه و توربا آنلامیندا اولان «قارمان» لوغتی اؤز دیلیمیزده آرپا- بوغدا ییغدیغیمیز «خارمان» لوغتی و اونلاری بیر- بیرینه قاتارکن ایشلتدیگیمیز «قاریشدیرماق» لوغتی، داها آرتیق آچیقلاماغا احتیاج دویور.
بیز، بیرجه میثاللا بو مبحثی سونا چاتدیریق. چیلینگ آغاج اوینوندا بارماق اوجوندان چییینه قدر اوزانان اویون آغاجینا «قارو» دئییردیک. اون آغاجا «آپ قارو» و یوز آغاجا «قاپ قارو» دئییردیک. چنگیز آیتماتوو الوداع گولساری رومانیندا بو اویونو و بو لوغتلری اؤلمزلشدیریب: آپقای- کاپقای- کاپقارو…
ابراهیم ساوالان