میرزامحمدتقی خلخالی و آموزش به زبان ترکی
معلمهایی که با اصول جدید تدریس آشنا باشند در باکو اندک بودند تا اینکه حاج زینالعابدین تقیوف یک نفر معلم از اسلامبول به باکو جلب و جمعی ازمعلمان قدیمی را تحت تعلیم و تربیت او گرد آورد. تقیوف دارالتعلیمی افتتاح کرد و اصول جدید تعلیم و تدریس را به آنها یاد داد. در میان کسانیکه در این کلاسهای آموزش اصول جدید شرکت کرد، حاج میرزامحمدتقی خلخالی بود. بعدها که میرزاتقی برای دیدار خانوادهی خود به خلخال آمد از ناصر دفترروایی خواست تا مدرسهای در خلخال تاسیس نماید واو بتواند کودکان بیسواد آن سامان را تعلیم دهد. چنین شد که یکصدوده سال پیش (سال 1287 ) مدرسه ناصری خلخال افتتاح شد.
در این مدرسه پیشرفتهایی در ظرف دوسه ماه برای دانشآموزان مشهود گردید که به خوبی از عهده ترکیب کلمات و خواندن و نوشتن برآمدند. این پیشرفت در نظر همه حیرتآور بود و انظار عمومی را به طرف مدرسه جلب کرد و زبان طاعنان را کوتاه ساخت.
ناصردفتر درصفحه 21 خاطرات خود علت آن پیشرفتها را چنین بیان میکند: این حال در اثر مهارت تام و تمامی بود که حاج میرزاتقی مرحوم در تدریس مقدماتی و جلب توجه اطفال داشت و این فن را به زبان تُرکی و از روی اصول عثمانی تحصیل کرده بود. این حال به مذاق شاگردان ابتدایی این مدرسه که تُرک زبانند، مفید افتاد و بهتر و سهلتر میتوانستند مطلب را درک نمایند. والا با اصول و اصطلاحات فارسی ممکن نیست اطفال خردسال تُرکزبان ، خواندن و نوشتن را بدین زودی و سرعت یاد بگیرند.
لذت خواندن این جملات بخاطر اینکه خاطرات و اسناد ناصر دفترروایی توسط ایرج افشار (پسر محمود افشار؛ نظریه پرداز یکسانسازی اجباری زبانی در ایران ) گردآوری و چاپ شده است دو چندان میشود.
ابراهیم ساوالان