ماجراهای این قصه با الهام از وقایع تاریخی آذربایجان (گنجه، بزدعه، قلعه الینجه، گویجه گولی یا دریاچه گویجه،درشام و دربند) و شرق آناطولی (طرابزون،بایبورد و ماردین) شکل گرفتهاند و ریشه آن تا آسیای مرکزی میرسد. نسخه کامل کتاب دده قورقود در کتابخانه سلطنتی “درسدن” در آلمان و نسخهی ناقصتر آن در “واتیکان” یافته شدهاست. انشای این دو نسخه بسیار مشابه است و تنها در چند کلمه و جمله تفاوت دارند.
واژه دده در زبان ترکی به معنی «پدربزرگ» است. و دده قورقود نام شخصیت اصلی داستانهای این کتاب میباشد. وی یک پیر فرزانه، غیبگو، طالعشناس، و اوزان (قابل مقایسه با عاشیقهای امروزین) و روحانی غز است که در پایان هر قصه حضور یافته و با درایت خود پایانی خوش برای قصه رقم میزند. اینکه آیا دده قورقود شخصیتی راستین بوده یا داستانی، قابل اثبات یا رد نیست. مدفنی وجود دارد که به باور مردم، متعلق به ددهقورقود افسانهای است. در باور ایشان ددهقورقود در سن ۳۰۰ سالگی درگذشت. این مدفن در نزدیکی شهری که به نام او قورقود نامیده شده قرار دارد. این شهر در مسیر راه آهن کازالینسک به قیزیلاوردا در قزاقستان و در ۱۵۰ مایلی شرق دریاچه آرال قرار دارد.
از نظر دستوری دده قورقود در حدود ۹۰ درصد با زبان معاصر آذری مطابقت دارد. از نظر لغوی نیز در طول هشتصد سال سیر تکاملی، بعضی تغییرات پدید آمده است، بعضی کلمات متروک و بعضی هنوز عیناً بکار میروند. تعداد لغات خارجی در این کتاب بسیار اندک است. در تمام کتاب تنها ۳۵۰ کلمه عربی و ۱۳۶ کلمه فارسی وجود دارد که اغلب اصطلاحات مذهبی و جنگی هستند.
در دده قورقود کلمات مترادف زیاد، و اغلب با هم بکار رفتهاند. در بعضی قسمتها کلمات مترادف هر دو ترکی ولی مربوط به لهجههای مختلف هستند. در برخی موارد نیز یکی از کلمات مترادف ترکی و دیگری عربی یا فارسی است که با هم بکار رفتهاند. تا کنون کتاب دده قورقود به زبانهای مختلفی ترجمه و چاپ شده است و پژوهشگران غربی، تُرک، روسی، آذربایجان(شوروی) و ایرانی و… دربارهی ارزشهای گوناگون اساطیری، ادبی، تاریخی، لغوی و… این کتاب، مقالات ارزشمندی نگاشتهاند.
از جمله دیتس، شرقشناس آلمانی، بارتولد، شرقشناس روس، فیشر،…، کیلیسلی رفعت، ادیب معاصر ترک که در راه چاپ این اثر پیشقدم شد و با استفاده از یک نسخهی کپی از روی نسخة کتابخانة درسدن آن را با الفبای عربی منتشر کرد. اورهان شایق گوگیای، ددهقورقودشناس صاحبنام ترک به تحقیق و تتّبع دربارهی این کتاب پرداخت و آن را با حروف لاتین چاپ کرد و محرّم ارگین توانست با تطبیق نسخههای موجود متنی انتقادی و علمی از آن پدید آورد. همچنین نویسندگانی چون یاشار کمال در ترکیه و انار و مولود سلیمالی در جمهوری آذربایجان، با الهام از این قصّههای حماسی، آثار ارزشمندی پدید آوردهاند.
سال ۱۹۹۹ میلادی در سراسر جهان سال دده قورقود اعلام گردید. سازمانی جهانی یونسکو در این اقدام موجب گشت تا سایر دول نیز بتوانند با این کتاب ارزشمند بیش از پیش آشنا شوند. به همین مناسبت در تبریز نیز جهت پاسداشت دده قورقود کنگرهای برپا گردید. مقالهای نیز توسط رضا همراز درباره این کتاب قرائت و در مجموعه مقالاتی که کنفرانس چاپ کرده بود نیز درج و سپس در هفتهنامه شمس تبریز چاپ شده و بعدها نیز توسط ابوالفضل احمدلو به ترکی ترجمه گردید.
شایان ذکر است در طول این چند سال کتابهای چندی در حوزه دده قورقودشناسی در ایران چاپ گردیدهاند؛ از جمله: ۱-دده قورقود و ادبیات دونیامیز، اثر دکتر حسین پناهی ۲- دده قورقود بویلاری، حسین .م. گونئیلی ۳- دده م قورقود، ترجمه زنده یاد استاد بهزاد بهزادی ۴- دده قورقود داستانلاری، به روایت میرزه رسول اسماعیلزاده ۵- پژوهشی در اسطوره دده قورقود، جوانشیر فرآذین ۶- کتاب دده قورقود و اسلام دینی، بهلول عبدالله ۷- دده مین کیتابی، بولود قاراچورلو – سهند ۸- کتاب دده قورقود، حسین .م. گونئیلی و …
ترجمه فارسی جدیدی نیز از کتاب دده قورقود بر اساس متن انگلیسی جفری لوئیس این بار توسط سرکار خانم مژگان فاتح به بازار نشر ارائه گردید. کتاب فوقالذکر توسط نشر اندیشه نو در تهران منتشر شده است.
منابع:
۱. نیم نگاهی به کتاب “دده قورقود”، http://www.iricap.com/magentry.asp?id=۴۴۶۳
۲. کتاب دده قورقود، از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
۳. سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی، دکتر جواد هیئت، نشر پیکان
۴. کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان، حسین محمدخانی، انتشارات اندیشه نو، تهران، ۱۳۸۷
۵. تاملی کوتاه در تطبیق و شباهتهای حی ابن یقظان و دده قورقود، رضا همراز
http://www.salarsolmaz.blogfa.com/post-۱۲۸.aspx
منبع: اویان نیوز