آهن در باور و اساطیر ترک
آهن در زندگی بشر تاثیر غیر قابل انکاری داشته و دارد ؛زندگی ترک ها هم به نوعی با آهن در ارتباط بوده است و زبان ترکی گنجینه ای قوی از آهن و متعلقات و مشتقات آن دارد؛ شاید وجود برخی باورها و ضرب المثل در باور و ادبیات ترکان بتواند گویای این مطلب باشد. در بین ترکان مثل معروفی وجود دارد تحت عنوان ” جین دمیردن قورخان کیمین” که به نوع به نقش و تاثیر آهن در زندگی انسان ها اشاره می کند.، نام کهن شهر زنگان در تاریخ به نوعی با صنعت آهن و مس و تولیدابزارآلات کشاوزی و جنگی مخصوصا چاقو گره خورده است. وجود کارگاه های ساخت ابزارآلات جنگی و کشاورزی از آهن و پولاد نمونه های عینی و تاریخی از تورکان اوغوز حکایت دارد که امروزه در تار و پود صنعت چاقوسازی زنگان ساری و جاری ست.
در بسیاری از روستاهای اطراف رودخانه قیزیل اوزن و تالوار در محدوده ی بیجار گروس،ماهنشان،اوجایورد[ ایجرود] و شهرستان خدابنده هنوز هم اعتقاد و باورهایی در مورد آهن وجود دارد که قابل توجه و تحقیق هستند. در این مناطق مردم وقتی می خواهند شب ها سر جالیز، رودخانه، صحرا و برای آبیاری به باغ ها و یا شب نشینی بروند حتما با خود ابزاری آهنی حمل می کنند چراکه باور دارند اجنه وشیاطین و موجودات موذی از آهن می ترسند.
دکتر میرعلی رضائی زبانشناس و دکترای زبانهای ترکی در خصوص نقش و میزان حضور آهن در زندگی و باورهای ترکان می نویسد:” زبان اجداد ترک ها که عمرشان بر روی اسب گذشته از کلمات و لغات جنگی غنی می باشد، اسامی سلاح و عناصری که از آن ها سلاح تهیه می شد، لباس های محافظ و انواع زره هایی که از آهن درست می شد در طول زمان تبدیل به قوم_نامها شده اند، سرباز ترک سلاح خویش را بعنوان تحفه ای الهی از جانب “تانگری – تانری – تاری”می شمرده و با خود حمل می کرده است، به شمشیر خود قسم می خورد و کمانی را هم که بر دوش خود می انداخته همانند رنگین کمان می دانسته و کمری [ قاییش] را بر کمر خود می بست به عنوان نماد هاله ماه حساب می کرد “(رضائی،1398،آیدین گلجک)؛ بسیاری از نام های اشخاص،نام فامیل،کوهها،قومنام ها،جاینام و صنعت و شغل ها در ارتباط با آهن و متعلقات آن در حوزه جهان ترک ایجاد شده است مانند:
1-اسامی اشخاص: تیمور،تمیر،تموچین،تبیر،دومرول
2-نام فامیل: تیموری،دمیرچی،تمیرچین،تبیرچی،دمیرلی
3-جاینام ها(روستاها و شهرها): تیمورلو،تیمور شرقی،تیمورآباد،تیمورشهر،حسن تیمور
4-صنعت و حرفه: دمیرچی،دمیرساتان،تبیرچی،[ در لسان ترکی تبدیل فونم “ب” به “م” متداول است]
5-کوهها و رودها : تمیرداغ،تبیرداغ، تمیرچایی،تبیرسو
6-القاب: تیمورتاش،دمیرتاش،تبیرداش[ تاش: شاه،فرمانده – داش: سنگ،همراه،همزاد]
پروفسور ایلهامی جعفرسوی در خصوص نقش و جایگاه آهن در اندیشه های نظامی،سیاسی و اقتصادی ترک ها می نویسد:” آهن در بین باورهای قدیمی ترکان جایگاه بالا و مهم داشت چرا که کشف آهن ترک ها را در مقایسه با سایر ملل و اقوام در جایگاه برتری قرار داده بود، همزمان زغال نیز مقدس شمرده می شد چرا که آهن با ذغال ذوب و آهن تهیه می شد(جعفر سوی،2010: 305 و 379)؛ در داستان کوراوغلو و همچنین داستان های تورکان اوغوز می خوانیم که آهنگر برای آلپ هاو سربازان شمشیرهای محکم از آهن می ساخت و حتی در افسانه جومونگ[ که از روی داستان حماسی کوراوغلو تقلید و تهیه شده] نیز به نقش آهن و پولاد در پشیبرد اهداف عدالتخواهانه و آزادیخواهانه ی افسانه های کره ای نیز اشاره شده است که بی شباهت به داستان کوراوغلو هم نیستند؛
در افسانه های زندگی ترکان ،انسان ها به کمک آهن به آزادی می رسند و آهنگر در دهانه سوراخی که گرگ از آن گذشته زیارتگاهی درست کرده و کوه آهن را ذوب می کند بر همین اساس در زبان های ملل توران به آهن و سایر فلزهایی که از آنها سلاح و زره تهیه و درست می شود تمیر، تمور، تبیر، تیبیر، تبیر، بولات(پولاد)، میس(اوروفی)، چووون(چدن)، پاخیر،بکور و… گفته شده است. براساس همین گنجینه کلمات مردمشناسی اسامی مختلفی از قوم ها ایجاد شده است، ترکان آلتای به آهن و کوچ(مهاجرت) تبیر می گفتند(جعفری سوی، 2010: 93 و 379 و 305)؛
منابع:
1) – رضائی،میرعلی،سلسله مقالات[ دکتر میر علی رضائی]،آیدین گلجک،تبریز،ش 7،1395
2)- جعفر سوی، ایلهام، روابط متقابل قوم نامها با اسامی دینی،باکو،2010