ترکان افشار،آذربایجان و ترکان عراق را بشناسیم/پرویز شاهمرسی افشارها تیره ای از ترکان اوغوز هستند.
افشارها تیره ای از ترکان اوغوز هستند. طبق گفتة محمود کاشغری در کتاب «دیوان لغات الترک»، افشارها یکی از 22 طایفة اوغوز بودند. بنابر نوشته رشیدالدین فضل الله (جامع التواریخ)، علی یازیچی اوغلو (سلجوق نامه) و ابوالغازی بهادرخان خیوه ای (شجرة تراکمه)، معنای نام افشار «کاربلد و شکار دوست» است. گرمن وامبری این نام را به معنای «گردآورنده» و در جای دیگر «افسر» توضیح میدهد. با توجه به معانی این واژه در لهجه های مختلف زبان ترکی، معنای «کارآمد» رایج ترین معنا برای این واژه است. افشارها در زمان ظهور و حضور صفویه گروهی از قزلباشان بودند که پس از سقوط صفویه، توسط نادر از تیره «قرخلو» به قدرت دست یافتند. در حال حاضر افشارها در مناطقی از کرمان، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، خمسه، خراسان،اورمیه، تکاب، قفقاز و آناتولی سوریه پراکنده هستند.
_ترکان آذربایجان
ترکان آذربایجان از نظر تبارشناسی به همراه ترکمنها، و قشقایی ها جزء شاخه «اوغوز» یا ترکان غربی هستند. زبان ترکی آذربایجانی سیر تکوین خود را با اشعار شاه اسماعیل صفوی متخلص به «ختایی» آغاز کرده است. محمد فضولی را می توان آغازگر برجسته شعر در این لهجه از زبان ترکی دانست. ترکان آذربایجان از نظر فرهنگی و سیاسی و اجتماعی، پرتحرک ترین و برجسته ترین ترکان ایران هستند. از نهضت مشروطه که امواج ملی گرایی به ایران رسید، آذربایجانیان از آن تأثیر پذیرفته و به سرعت در صدر قرار گرفتند. آنان از نظر سیاسی تاکنون فعالیت چشمگیری در عرصه سیاسی داشته و حداقل در دو دوره با شیخ محمد خیابانی و سیدجعفر پیشه وری گام در راه خودمختاری نهاده اند. «بابک خرمدین» برجسته ترین شخصیتی است که به نماد مبارزاتی و اعتراضی فعالان آذربایجان تبدیل شده است. حجم انبوه مقالات و کتابهای منتشر شده در موضوع قومی بویژه در چهل سال اخیر نشان از رشد و بالندگی حس آگاهی قومی در میان ترکان آذربایجان دارد که نظیر آن در میان ترکان قشقایی و ترکمن دیده نمی شود. این حس آگاهی را می توان «جنبش هویت طلبی آذربایجان» نامید.
_ترکان عراق
ترکان عراق که به خودشان ترکمن یا ترکمان می گویند، بین نیم تا یک میلیون نفرهستند و به لهجه ترکی آذربایجانی سخن می گویند. در شمال عراق از شهر «تل عفر» تا قصبة «بدره» در جنوب شرقی عراق در 16 شهر، قصبه و صدها روستا سکونت دارند. شهر کرکوک مرکز ترکان عراق است و به همین جهت نیز لهجه ترکان عراق را لهجه ترکی کرکوک نیز می گویند. تل عفر، اربیل، آلتین کوپرو، کرکوک، داکوک، کیفری، مندلی، قارانیه و خانقین مهمترین شهرهای ترکان عراق است. در استان موصل نیز عده زیادی از ترکان زندگی می کنند. شعر و ادب در میان ترکان عراق، بستگی فراوانی با ترکان آذربایجان دارد. محمد فضولی، احمد جلایری، روحی بغدادی، بدری و نورس قدیم مهمترین شاعران ترکی عراقی هستند. محمد فضولی نقشی عظیم در رستاخیز ادبی و زبانی لهجة ترکی آذربایجانی دارد.