ادبیات ترکان بلغارستان، ادبیات ترکان غازان و تیرهای صفیرکش/پرویز شاهمرسی
تیرهای صفیرکش
تیرهای صفیرکش یکی از حوادث جالب و در عین حال نمادین تاریخ ترک هستند. «مته خان» نخستین خاقان تاریخی ترکان با ابداع و استفاده از این تیرها گامی مهم را در تأسیس دولت مستقل برداشت. در آن زمان ترکان از تیرهایی با پیکانهای استخوانی نیز استفاده می کردند. به دستور «مته خان» سوراخی در این پیکانها بوجود آوردند که پس از شلیک صدایی شبیه به سوت یا صفیر می داد. مته خان از این نوع تیرها برای نابودکردن دشمنان و مخالفان دولت مستقل خود استفاده کرد و به وفاداران خود دستور داد تا از پی تیرهای صفیرکش روان شوند. به تعبیر دیگر تبعیت از این تیرها نشانة وفاداری به خاقان جدید ترک بود.
ترکان بلغارستان ادبیاتی به قدمت ششصد سال دارند. این ادبیات در ترکیب ادبیات عثمانی قرار می گیرد. این ادبیات در قرن بیستم به دو دورة پیش و پس از 1944 تقسیم می شود. در دورة اول ادبیات ترکی در بلغارستان تحت شدیدترین فشارهای حکومتی قرار داشت. روزنامه و انتشارات ترکی توقیف شدند با اینحال شاعران و نویسندگانی چون سلیمان سرّی، عثمان نوری پرمجی، حافظ عبدالله مجیک، محمد معصوم و احمد فائق، چراغ این ادبیات را روشن نگهداشتند. پس از سال 1944 و حاکم شدن نظام کمونیستی بر بلغارستان، ادبیات ترکی شاهد دوره ای جدید از فشار و توقیف بود. ادبیات باید به خدمت کمونیسم و تجلیل از آن درمی آمد. زندانها انباشته از ادبیان نافرمان بود. علی عثمان آیرانتوک، عثمان سونقور، محمد مذکی جان، راسم بلاذراوغلو، سلیم سلجوق، حسین اوغوز، احمد شریف، رجب کوپچو و .. از ادبیانی بودند که با تحمل فشار در قالبهایی غالباً شاعرانه هنوز فعالیت داشتند. آخرین دورة ادبیات ترکان بلغارستان دورة «ناامیدی» بود. از سال 1969 فرمان توقیف سراسری آثار ترکی صادر شد. ادیبانی چون علی قدیر، رجب کوپچو، انور ابراهیم، یعقوب اسماعیل، فؤاد صالح، سلیم بلال، هوسمن اسماعیل و دکتر رضا ملّا اعدام شدند.
آثاری مانند «نهج الفرادیس»، «محبت نامه» و «داستان جمجمه سلطان» تأثیری مهم در شکل گیری ادبیات ترکان غازان داشته اند. این ادبیات در ترکیب و قلمرو اردوی زرین شکل گرفته است. پیش از اینکه غازان به اشغال روسها درآید، نوعی ادبیات صوفیانه در اینجا جریان داشت. از اوایل نیمه دوم سدة 19 نوعی تجددگرایی در ادبیات غازان آغاز شد. عبدالقیوم نصیری مهمترین شخصیت ابدی بود که روحیة ملی گرایی را در میان ترکان غازان پدید آورد. صدری مقصودی، آیاس اسحاقی، ذاکر هادی و … نمایندگان ادبیات نوین در غازان بودند. بین سالهای 1905 تا 1917 بیش از 40 روزنامه و 35 مجله به زبان ترکی غازان منتشر می شد. پس از اشغال غازان توسط بلشویکها روزهای سخت برای ادبیات این خطه آغاز شد. در سال 1928 الفبای عربی منسوخ گردید. در سال 1940 الفبای سیریلیک برقرار گردید و این اقدام ضربه ای هولناک بر ادبیات نوشتاری غازان وارد آورد. فشار آنقدر افزایش یافت که بسیاری از ادیبان جلای وطن کردند و بسیاری نیز دست از فعالیت برداشتند. رضاءالدین فخرالدین، فاتح کریمی و علی اصغر کمال از این دسته ادیبان بودند.