قارا سورفا qara surfa یا قارانلیق سورفا qaranliq surfa در زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی به معنی سفره سیاه، سفره بزرگ یا سفرهای که منتسب به بزرگی باشد معنی میگردد. البته تحقیقات میدانی و اسناد گفتاری بین اغلب مردم آذربایجان قدرت ترکیبی واژه قارا سورفا را از قارانلیق سورفا بیشتر نشان میدهد و این دو علت مهم میتواند داشته باشد: اولین علت معنی کلمه قارا است که در زبان و ادبیات ترکی علاوه بر رنگ سیاهی مفهومی چون بزرگی و عظمت و سوگ و اندوه بیش از حد را نشان میدهد. دومین علت بار منفی مفهومی واژه قارانیق است که بیش از آنکه شکوه و اندوه بیش از حد را در ذهنها تداعی کند تیرگی و ناامیدی را در اندیشه آدمی برجسته میکند.
حال با این مقدمه وارد بحث اصلی یعنی تحلیل و تفسیر مردمشناختی این آیین و رسم عمیق و دیرین مذهبی بین مردم روستای آللی که اخیرا به شهر تبدیل شده است، میشویم. این آیین مذهبی مربوط به ایام سوگواری حضرت فاطمه(س) است. تمام عناصر موجود در این سفره سیاه نمادی از سفره خانه علی(ع) است، برای مثال خرما، پنیر، ماست، حلوا، آب، نمک و نان. تنها عنصری که مردم آللی بدان اضافه میکنند میوهی همان فصلی است که در آن ایام در اغلب خانهها یافت میشود. برای مثال زمانی که این آیین در زمستان بجا آورده میشود از کشمش یا گردو که در اغلب خانههای مردم این منطقه وجود دارد، استفاده میگردد. لازم به ذکر است که این آیین اغلب توسط زنان روستای آللی برپا میگردد، البته این بدان معنی نیست که مردان این آیین را اصلا برپا نمیدارند.
شروع این مراسم آیینی با تکریم مهمانان این مجلس آغاز میگردد. به عبارتی میزبانان این مراسم شش دانگ در خدمت مهمانان مراسم قرار میگیرند. برای نمونه شستن دستان مهمانان به صورت نمادین و سمبلیک آن هم با گلاب و آب معطر و نشاندن مهمانان در جایگاهی که قبلا برای آنها پیشبینی کردهاند. خاموشی روشنایی و استفاده از شمع یا وسایل روشنای بخش سنتی، به همراه خوانش متن قرآن، زیارتنامه، روضه و…
در پایان مراسم آیین و سنت دیرین براتخوانی اجرا میگردد. یعنی فرد مورد اطمینان مجلس به عبارتی گرداننده مجلس اشعاری در کرامت آستانه حضرت زهرا میخواند و از آن آستان خواهش میکند که نذر صاحب سفره را ادا کند به عبارتی نوشتهای یا تضمینی به صاحب مجلس بدهد، در غیر این صورت پارچه سیاه رنگی که روکش سفره است را برنخواهد داشت. در نهایت با مشارکت تمام حاضرین مجلس پرده از روی قارا سورفا برداشته میشود. اهل مجلس اجازه ندارند از محتوای سفره استفاده کنند، مگر اینکه قبل از همه ریشسفید جمع از آن سفره “نوبار” کند، یعنی قبل از همه لب به نان و نمک سفره بزند. در این صورت است که اهالی حاضر در جمع از داخل سفره بهرهمند میگردند. در آخر مجلس هر کس “پای” ولو بسیار کوچک، حتی در حد یک قاشق چای خوری نمک هم باشد را به خانه خودش میبرد.
هر آنچه از این سفره آیینی و مقدس باقی میماند بین همسایهها خصوصا همسایههایی که زنان باردار دارند تقسیم میگردد. مردم این منطقه عقیده دارند، طعام نطلبیده قارا سورفا بسیار ارزشمند است و باعت زیادی روزی و رفع برخی حاجات دنیوی میگردد.
دکتر عمار احمدی