اگر قدمت زبان ترکی را بخواهیم بدانیم باید آغاز سخن گفتن انسان ناطق را ذکر نماییم، ولی اگر شروع کتابت زبان ترکی را مورد نظر قرار دهیم باید سابقه تاریخی به قدمت نوشتار انسان را در نظر بگیریم
اولین مراکزی که خط و زبان ترکی باستانی مکتوب در آنجا پیدا شده آسیای صغیر، بین النهرین، شهرستان خمین واقع در مرکز ایران، ترکستان و بعضی کتیبه هایی است که به اسم هخامنشی و غیره قلمداد گردیده است
واژه (اوخو) یعنی (بخوان) از مصدر (اوخوماق) بیانگر رسم دیرین خواندن و نوشتن در میان ترکان باستانی است، زیرا که کلمه اوخو از واژه اوخ به معنای تیر و اوو یعنی شکار، سابقهای به قدمت تاریخ انسان شدن انسان دارد. چونکه انسان ابتدا با اوخ یعنی با تیر می نوشته یعنی خط می انداخته و بدون شک تیر و کمان اختراع ترکان است. پرداختن به خط و زبان ترکی باستان، مجالی دیگر با کتابی قطور می طلبد. ابتدائا می توانید به کتاب (اسلاما قدر ایران تورکلرینین دیلی و ادبیاتی نوشته پروفسور زهتابی) مراجعه فرمایید. بنابراین موضوع را به اشاراتی مختصر به دوران بعد از دین مبین اسلام بسنده می کنیم:
به نوشته گروفر دورفر ترک شناس معروف آلمانی ظاهرا(بزرگترین گروه ترکان ایران از نسل اوغوز هستند) وجود این اوغوزها و ترکان و پروتوتورکها در همان ابتدا اوایل حمله اعراب در تواریخ بطور متفاوت ثبت گردیده است. قبل از اسلام به فرمانروایان آذربایجان ایشخان می گفتند چطوری که از زمان سلجوقیان به بعد اتابکان می گفتند.
مدت کمی بعد از حمله اعراب به آذربایجان، جوانشیر فرمانروای آذربایجان که خواهان صلح خلقها بود در ساحل رود کر (ķür ) با خاقان تورک خزر ملاقات کرده با وی قرارداد صلح بست. جوانشیر اندکی بعد برای مذاکره صلح عازم بغداد شده مورد استقبال خلیفه قرار گرفت. اما بعد از مدتی در خاک خود به دست دشمنانش به قتل رسید. حدود و مرزهای آن زمان آذربایجان را بلعمی چنین مینویسد : اول حدّ آذربایجان را همدان گیرند و ابهر و زنگان و آخرش دربند خزران و بدین میان هر چه شهر است مقدار ده دوازده شهر، آن همه را آذربایجان خوانند. خزران گرد آذربایجان چنانست که ترک گرد بلاد ماوراءالنهر.
عده ای ظاهرا سال ۲۲ هجری را فتح آذربایجان دانسته اند. ولی این امر به همین سادگی صورت نپذیرفته است. چطوری که در حمله اسکندر مقدونی هم، آنها هیچوقت نتوانستند بر آذربایجان آتروپاتن مسلط شوند. اما اعراب با لشکریان خود که شمار بسیار داشتند وارد اردبیل شدند و در آنجا هم، با مرزبانان و لشکریانی که از باجروان و میمند و بذ و میانج و شهرهای دیگر آذربایجان آمده بودند جنگی سخت درگرفت ولی در نهایت کار به صلح انجامید و هشتصد هزار درهم دادند به شرط آنکه جانشان در امان باشد و آسیبی به شهر شیز (تخت سلیمان فعلی) نرسانند. قبول صلح اعراب بعد از جنگی سخت نشان از قدرت جنگی اهالی آذربایجان است که قادر به بسیج پنجاه هزار نفر مرد جنگی بودهاند. ولی چون اعراب از این پیمان چیز زیادی بدست نیاورده بودند به بهانه هایی چندین بار صلح را به هم زده و با آذربایجانیها جنگ کردند و خسارات زیادی به مردم وارد نمودند. آنها را سرکوب نموده دارائیشان را غارت کردند تا هم از تعداد نفوسشان بکاهند و هم دیگر توان شورش و اعتراض از آنها ساقط شود. در غرب آذربایجان هم، اعراب با رومیان می جنگیدند ترکان خزر و آلانها با آنها همراه بودند. تمامی شواهد و قراین مکتوب که بطور عمده توسط خود اعراب نوشته شده نشان میدهد که لشکریان عرب جنگ های سختی در آذربایجان با اهالی ترک آن سامان و یا ترکان خزر انجام داده اند. چندین بار آن سرزمین بزرگ و سختکوش دست به دست شده و شورش و طغیان نموده و سرکوب گشتهاند. این جنگها تا پایان قیام بابک خرمدین ادامه داشته است.
بعد از اسلام که ترکان بتدریج عقاید قبلی خود از جمله: بودایی، شمنی، زرتشتی، مزدکی، مانوی، مسیحی، یهودی، و سایر ادیان و عقاید بومی خود را رها می سازند و به دین مبین اسلام مشرف می شوند زبان ترکی به مجرای تطوّر و تحوّل تازه ای روی می نهد. در غرب بطور عمده ترکی اوغوزی و ماقبل اوغوزی، در شمال قپچاقی و ماقبل قپچاقی و در شرق جغتایی و ماقبل جغتایی راه تطوّر تاریخی خود را در پیش میگیرند
قاراخانیان اولین دولت مسلمان ترک بودند(از ۹۹۲ الی ۱۲۱۱م) که دولت متزلزل سامانیان را از میان برداشتند. از کتابهای عمده قاراخانیان، دیوان لغات ترک محمود کاشغری، قوتادقو بیلیک، عتبه الحقایق، و ترجمه قرآن مجید به زبان ترکی که در سال ۱۳۲۴م در شیراز انجام گرفته امیرعلیشیرکه در کتاب محاکمه اللغتین، زبان ترکی و فارسی را با هم مقایسه می نماید.البته منوچهری دامغانی شاعر معروف دربار سلطان مسعود غزنوی(۱۰۳۱- ۱۰۴۰م) در قصیده ای به زبان فارسی بوجود اشعار ترکی و اوغوزی چنین اشاره میکند
به ره ترکی مانا که خوبتر گویی
تو شعر ترکی بر خوان مرا و شعر غُزی
کتاب دده قورقود هم خیلی معروف و قدیمی است که بعد از اسلام مجددا تدوین و بازنگری گردیده است. دیوان قاضی برهان الدین (۱۳۴۴- ۱۳۹۸م) که از ترکان آناتولی است. از زمان جلایریان، زبان ترکی عثمانی و آذربایجانی مسیر جداگانه ای را طی می کنند. یکی از قدیم ترین فرهنگ های زبان ترکی آذربایجانی، صحاح العجم هندو شاه بن سنجر صاحبی نخجوانی است که در سال ۷۳۴ هجری (۱۳۳۲م) در تبریز نوشته شده است. از قدیمی ترین نمونه های شعر ترکی آذربایجانی غزلیات عزالدین حسن اوغلوی اسفراینی است(حدود ۱۴۰۰م)
بالاخره از دوره های قبل از صفویه از شاعرانی دیگر مثل: قاسم انوار، امیراحمد بن اویس چوپانی، ابراهیم میرزای تیموری، عزیز بن اردشیر استرآبادی، جهانشاه حقیقی قاراقویونلو، و بالاخره از عمادالدین نسیمی می توان نام برد. از زمان صفویه دیگر حاجت به بیان نیست که اول آن خود شاه اسماعیل ختایی و معروف ترین شعرای عصر صفوی محمد فضولی است.