نهم شهریور ۱۳۴۷ سالروز پیوستن صمد به آبهای سرخرنگ ارس
صمد بهرنگی از موثرترین کوشندگان زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی در دهه ۴۰ بود. در شرایطی که در طول حکومت پهلوی به جز کتاب نوحه هیچگونه مجوزی برای چاپ کتاب به زبان ترکی داده نمیشد، او توانست از طرق خاصی مجموعهای بنام «پاره پاره» که گلچینی از ادبیات کلاسیک و معاصر آذربایجان به انضمام تعدادی اشعار فولکلوریک ترکی بود به چاپ برساند، بعد از آن کتاب «قوشماجالار و تاپماجالار» (ترانههای فولکلوریک کودکان و چیستانها) را به همراه دوستش بهروز دهقانی چاپ شد.
داستانهای آذربایجان که توسط صمد و بهروز به زبان مادری چاپ شده بود، ظاهرا اجازه انتشار به ترکی نیافت که ایشان مجبور به ترجمه و نشر آن به زبان فارسی شدند (اصل این مجموعه چند سال قبل به چاپ رسید) .
او معلم روستاهای آذربایجان بود، اما به شیوه سوادآموزی کودکان ترک اعتراض داشت و خود شیوه مناسبتری پیشنهاد نمود که طرح و نقد مسئله و روش پیشنهادی خود را در کتاب «کندوکاوی در مسائل تربیتی ایران» نوشته است.
صمد در عین حال از نخستین نویسندگان کتاب کودک است و کتابهای او جزو پرفروشترین کتابهای ایران است.
وی در عنفوان جوانی در سن ۲۹ سالگی (در ۹ شهریورماه ۱۳۴۷) در رود ارس غرق شد، مرگ نابهنگام این نویسنده جوان و محبوب در جامعه آنزمان پژواک وسیعی یافت.
بعد مرگش صدها شعر و مقاله و خاطره درباره او منتشر شد و در آستانه انقلاب نامش به شعارهای تظاهرکنندگان کشیده شد (راه صمد راه ماست، صمد معلم ماست) و عاشیق ها برایش ماهنی سرودند. (آی اوشاقلار صمد عمی گلمهدی)
صمد تمایلات چپی داشت، اما نه چپ سنتی تفکر سیاسی او دو وجه مشخص داشت:
۱- او چپ آذربایجانی بود با رویکرد مدافعه از هویت فرهنگی و زبانی مردم آذربایجان
۲- او منتقد بیعملی حزب سنتی چپ آنزمان بود.
او عضو هیچ حزب و گروهی نشده نبود،
کتاب ماهی سیاه کوچولوی او در واقع استعارهای از اندیشه آرمان مبارزه قهرآمیز بر علیه ارزشها و رژیم حاکم بود.