چرایی رد مذاکرات رم توسط ایران و آینده دیپلماسی هستهای
خبر رد پیشنهاد دور پنجم مذاکرات رم توسط ایران در شرایطی منتشر شده که تنشهای منطقهای و بنبست در روابط تهران-واشنگتن به اوج خود رسیده است. این تصمیم نه تنها نشاندهنده عمق بیاعتمادی ایران به روند گفتگوهاست، بلکه پیامدهای گستردهای برای ثبات منطقه و نظام بینالملل دارد. در این تحلیل، عوامل کلیدی این تصمیم و سناریوهای محتمل آینده بررسی میشود.
۱. زمینههای تاریخی: از برجام تا امروز
- تجربه برجام (۲۰۱۵-۲۰۱۸): توافق هستهای به عنوان الگویی از همکاری چندجانبه، پس از خروج یکجانبه آمریکا و تشدید تحریمها، به بحران عمیق اعتماد انجامید. ایران این تجربه را “درس عبرتی” میداند که نشان داد حتی توافقهای قانونی نیز تحت تأثیر تغییر دولتها در آمریکا بیثبات میشوند.
- مذاکرات وین (۲۰۲۱-۲۰۲۳): دورهای طولانی از گفتگوهای غیرمستقیم در وین نه تنها به احیای برجام منجر نشد، بلکه با اتهامات متقابل «عدم تعهد» همراه بود. ایران معتقد است غرب به جای لغو تحریمها، خواستههای فراتر از توافق اولیه (مانند محدودیت موشکی) را مطرح میکند.
۲. چرایی رد مذاکرات رم توسط ایران
- الف) ناامیدی از بازدهی مذاکرات:
- مقام ایرانی در خبر اشاره میکند: «نمیخواهیم در دور دیگری شکست بخوریم»؛ این جمله نشان میدهد تهران به کارایی مذاکرات با مکانیسم فعلی اعتقادی ندارد. به ویژه که پیشنهادات اخیر آمریکا (از جمله مبادله زندانیان بدون لغو تحریمها) از دید ایران «غیرمتقابل» ارزیابی شده است.
- ب) فشارهای داخلی:
- انتخابات مجلس ۱۴۰۳: نزدیکی به فضای انتخابات، دولت را مجبور به نمایش «صلابت» در برابر غرب کرده بود. هرگونه توافق بدون دستاورد ملموس (مانند آزادسازی داراییها) میتواند به ابزاری برای انتقاد جناح تندرو تبدیل شود.
- اعتراضات اجتماعی :افزایش نارضایتیهای اقتصادی، دولت را به سمت مواضع سختتر سوق داده تا از اتکا به غرب دوری کند.
- ج) تغییر استراتژی منطقهای:
- ایران با تقویت همکاری با چین، روسیه و بلوک شرق، به دنبال کاهش وابستگی به دیپلماسی غربمحور است. این رویکرد جدید، اولویت مذاکرات مستقیم با آمریکا را کاهش میدهد
۳. نقش عمان و محدودیتهای میانجیگری
- سابقه عمان: این کشور با روابط متوازن با تهران و واشنگتن، در گذشته نقش کلیدی در انتقال پیامها (مانند مذاکرات مخفی ۲۰۱۳) ایفا کرد.
- چالشهای فعلی:
- شکاف عمیق مواضع: تفاوت ایران و آمریکا در تعریف «گام به گام» (از دید ایران: لغو تحریمها اولویت دارد / از نظر آمریکا: محدودیتهای هستهای اولویت دارد) به حدی است که حتی میانجیگری نیز نمیتواند آن را پر کند.
- فقدان تضمین اجرا:ایران خواهان تضمینهای قانونی است که احتمال نقض توافق توسط دولت بعدی آمریکا را به صفر برساند، اما واشنگتن حاضر به چنین تعهدی نیست.
۴. سناریوهای محتمل برای آینده
- الف) بنبست پایدار (۶۰ درصد احتمال):
- ادامه وضعیت فعلی با تشدید تحریمها، افزایش غنیسازی ایران (در حال حاضر به شصت درصد)، و احتمال درگیریهای نیابتی در منطقه.
- عواقب: تشدید بحران انرژی، افزایش قیمت نفت، و تضعیف امنیت خلیج فارس.
- ب) بازگشت غیرمستقیم به مذاکرات (۳۰درصد احتمال):
-
- استفاده از کانالهای غیررسمی (مانند عراق یا قطر) برای انتقال پیامها، بدون برگزاری دور رسمی.
- شرط ایران: دریافت امتیازات ملموس (مانند آزادسازی ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی بلوکه شده) پیش از هر توافق.
- ج) تشدید بحران تا آستانه درگیری (۱۰درصد احتمال:(
- در صورت حمله اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران یا ائتلاف نظامی غرب در خلیج فارس، احتمال ورود به فاز نظامی وجود دارد.
۵. نتیجهگیری: عاقبت مذاکرات در هالهای از تردید
با توجه به تحلیل فوق، احتمال احیای مذاکرات در کوتاهمدت نزدیک به صفر است. دلایل کلیدی:
۱. عدم تغییر بنیادی در مواضع : هیچ یک از طرفین حاضر به تعدیل شروط خود (لغو تحریمها از سوی ایران / محدودیتهای فراتر از برجام از سوی آمریکا) نیستند.
۲. فقدان اعتماد : حتی در صورت توافق، اجرای آن به دلیل شکاف ساختاری بین دو کشور ناممکن به نظر میرسد.
۳. اولویتهای منطقهای: ایران ترجیح میدهد با سرمایهگذاری بر محور مقاومت، هزینههای فشار غرب را خنثی کند تا اینکه به میز مذاکره بازگردد.
- سیاست ترامپ در قبال ایران:
ترامپ در کمپین انتخاباتی ۲۰۲۴ تأکید کرده است:هرتوافقی با ایران باید کاملا جدید و بر شامل حساسیتهای توقف پروژه موشکی و اتمی باشد، از نظر وی، برجام مرده است.
این موضع نشان میدهد دولت جدید آمریکا نه تنها به احیای برجام تمایلی ندارد، بلکه احتمالاً تحریمها را تشدید و هرگونه مذاکره را منوط به پیششرطهای سنگینتر میکند.
- واکنش ایران:
تهران با توجه به تجربه خروج ترامپ از برجام در ۲۰۱۸، به هیچ وجه به تعهدات دولت آمریکا اعتماد نخواهد کرد. این امر احتمال هرگونه توافق در دوره ترامپ را نزدیک به صفرمیسازد. - در این صورت:
- الف) تشدید تحریمها و فشار حداکثری:
-
- بازگشت به سیاست “فشار حداکثر“با هدف فلج کردن اقتصاد ایران.
- تحریمهای ثانویه علیه خریداران نفت ایران (چین، هند و…).
- احتمال صدور دستور حمله به تاسیسات هستهای ایران در صورت غنیسازی اورانیوم به سطح ۹۰%.
- ب) توقف کامل مذاکرات:
- قطع تمام کانالهای غیرمستقیم (حتی از طریق عمان یا قطر).
- دیپلماسی ایران معطوف به تقویت محور مقاومت و همکاری با روسیه و چین خواهد شد.
- ج) افزایش تنشهای نظامی:
-
- احتمال درگیری نیابتی ایران و آمریکا در عراق یا یمن.
- خطر اشتباه محاسباتی و تبدیل تنش به جنگ تمامعیان.
- پیشبینی نهایی:
-
- مذاکرات هستهای به کلی متوقف خواهد شد.
- تحریمها به سطح بیسابقهای افزایش مییابد.
- احتمال بحرانهای امنیتی در خلیج فارس و خاورمیانه شدت میگیرد.
- ایران غنیسازی اورانیوم را تا آستانه تسلیحات اتمی پیش خواهد برد.
مذاکرات تا پایان سال ۲۰۲۵ به حالت تعلیق درمیآید. تحولات ناشی از نتایج جنگ روسیه بر علیه اوکراین (مذاکره و صلح با روسیه و یا ادامه جنگ) میتواند معادلات را تغییر دهد، اما با مواضع فعلی ترامپ، احتمال تشدید بحران بیشتر است. در این میان، منطقه خاورمیانه میدان آزمایش سیاستهای تقابلی تبدیل خواهد شد.
گروه سیاسی AzturkXabar