گزارش خانم جین ماریوت درباره نظام آموزشی خاورمیانه و پیامدهای آن
خانم جین ماریوت، که در سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱ شمسی به عنوان معاون سفیر انگلیس در تهران حضور داشته است، در گزارشی که به مجلس عوام انگلیس در مورد آموزش در کشورهای خاورمیانه ارائه داده، به نکات تأملبرانگیزی اشاره کرده است. او در این گزارش مینویسد:
«سیستمهای آموزشی در کشورهای خاورمیانه، نتایج شگفتآوری در مورد فارغالتحصیلان خود به بار میآورد. دانشآموزان درجه یک، از تیزهوشان، به دانشگاههای پزشکی و مهندسی وارد میشوند. فارغالتحصیلان درجه دو به دانشگاههای مدیریت و اقتصاد میروند و بر فارغالتحصیلان درجه یک مدیریت میکنند.
فارغالتحصیلان درجه سه به سمت سیاست میروند و رهبران کشور میشوند و بر فارغالتحصیلان درجه یک و دو ریاست میکنند.
اما آنها که از همه ضعیفتر و ناموفقتر هستند، به سمت نیروهای نظامی و انتظامی میروند و بر سیاستمداران حکمفرمایی میکنند و هرگاه که اراده کنند، آنها را از پستهایشان عزل، یا به زندان میفرستند یا میکشند.
اما واقعیت تعجبآور این است: آنها که به مدرسه نرفتهاند یا تحصیلات رسمی ندارند و در کمترین مراحل علم و دانش هستند، شیخ میشوند و همه به اوامر آنها تمکین میکنند!»
این گزارش، با وجود گذشت سالها از زمان نگارش آن، همچنان میتواند محل بحث و تأمل باشد. تحلیلهای خانم ماریوت به نوعی سلسلهمراتب قدرت و نفوذ را در برخی کشورهای خاورمیانه به تصویر میکشد که لزوماً با شایستگیهای تحصیلی یا آکادمیک ارتباط مستقیم ندارد. او به وضوح نشان میدهد که چگونه فارغالتحصیلان با رتبههای پایینتر تحصیلی، در نهایت به موقعیتهای مدیریتی، سیاسی و حتی نظامی میرسند و بر کسانی که در رشتههای تخصصی و علمی برجسته بودهاند، اعمال نفوذ میکنند.
بخش پایانی گزارش، که به نفوذ افراد بدون تحصیلات رسمی در بالاترین سطوح قدرت و تصمیمگیری اشاره دارد، شاید از همه تأملبرانگیزتر باشد. این بخش میتواند به ساختارهای سنتی، مذهبی یا حتی کاریزماتیک در برخی جوامع خاورمیانه اشاره داشته باشد که در آن، قدرت و نفوذ نه بر پایه مدارک تحصیلی، بلکه بر اساس جایگاه اجتماعی، مذهبی یا ارتباطات خاص شکل میگیرد. این وضعیت، چالشهای جدی را برای توسعه یافتگی، حکمرانی خوب و پیشرفت علمی در این کشورها مطرح میکند.
در مجموع، گزارش جین ماریوت، هرچند ممکن است تعمیمیافته به نظر برسد، اما میتواند تلنگری باشد برای بررسی عمیقتر ارتباط میان نظام آموزشی، شایستهسالاری و ساختارهای قدرت در منطقه خاورمیانه. این گزارش، سؤالات مهمی را درباره ماهیت قدرت، نحوه توزیع آن و نقش تحصیلات در تعیین سرنوشت افراد و جوامع مطرح میکند و ایران در رأس کشورهای مدنظر خانم جین ماریوت قرار دارد.