پیشه وری و تسلیت مرگ رضاشاه/علی مرادی مراغه ای
وقتی رضاشاه در 4 مرداد 1323ش درگذشت پیشه وری در صفحه اول روزنامه آژیر مرگ او را به محمدرضاشاه تسلیت گفت و همین مستمسکی در دست مخالفانش شد که او را از حزب توده اخراج کنند، اندکی قبل نیز اعتبارنامه او را از مجلس چهاردهم رد کرده بودند و همین دو حادثه به نظر من بزرگترین عللی بودند که او را از تهران دور کردند.
تمامی شماره های روزنامه آژیر، امروزه بصورت مجلد شده در قسمت آرشیو کتابخانه ملی ایران موجود است از صفحه اول روزنامه آژیر که مربوط به تسلیت مرگ رضاشاه بوده عکس گرفته ام و به عنوان سند تاریخی در زیر این نوشته میگذارم…
آرداشس آوانسيان از مخالفان سرسخت پیشه وری که نقش اصلی را در رد اعتبارنامه پیشه وری از مجلس و هم در اخراجش از حزب توده داشته در مورد اخراج پيشه وری از حزب توده می نويسد:
«قبل از افتتاح كنگره …بعد از ظهر همان روزیكه [پيشهوری] سر مقاله را نوشت در حياط جمع بوديم. در اين جلسه به پيشه وری اعتراض كردند که ما چنين آدمی را به كنگره راه نخواهيم داد میگفتند كه اين چه نوع انقلابي است كه «رضاشاه را نابغه ميخواند؟» بعد پيشه وری رفقا را ديده و گريه كرده بود، امّا ديگر فايده نداشت»(خاطرات آوانسیان… ص 297)
آوانسيان به نقش خودش كه بازيگر اصلی اخراج پيشه وری از حزب توده و حتی ردّ اعتبارنامه اش از سوی مجلس بوده اشاره ای نمیکند در حالیكه بنا به نوشته اكثر رهبران حزب توده، آوانسيان با اصرار خود، نقش اصلی را در اخراج پيشه وری از حزب بازی كرده بود. خليل ملكی علت ردّ اعتبارنامه پيشه وری در كنگره حزب توده را تحريكات پشت پرده آرداشس آوانسيان دانسته و ميگويد «من در حضور نوشين [عبدالحسين] به آرداشس [آوانسيان] گفتم شما كه نمی خواهيد با پيشهوری همكاری كنيد پس با چه كسی قصد همكاری داريد؟».( مصطفي الموتی، ايران در عصر پهلوی ج 4… صص 6 ـ 335.)
همچنانکه در نوشته پیشه وری در زیر خواهیم دید او هرگز رضاشاه را نابغه ننامیده بلکه در شماره های متعدد همین روزنامه اش به نقد دیکتاتوری رضاشاه پرداخته. اما اردشیر آوانسیان مینویسد او رضاشاه را نابغه نامیده بود در واقع، مقاله پيشه وری در مورد مرگ رضاشاه، بهانه ای بيش نبود.
برای روشن شدن قضیه، عین نوشته پیشه وری عینا در اینجا آورده میشود او در آژیر چنین نوشته بود:
«روزنامه های تهران خبر داده اند که رضاشاه پهلوی در اثر یک نوع مرض جلدی روز چهارشنبه چهارم مرداد ساعت 9صبح1322در یوهانسبورگ فوت نموده است. ما قضاوت اعمال نیک و بد و افکار زشت و زیبای این مرد مرموز فوق العاده را بقلم موشکاف و بیطرف مورخین واگذار کرده اعلیحضرت شاه را بمناسبت این حادثه اندوهناک تسلیت میگوئیم.انجمن نویسندگان آژیر»( آژیر،سال دوم شماره173،8مرداد1323.)
پيشه وری وقتی بخاطر این تسلیت، مورد انتقاد واقع میشود در شماره بعدی آژیر، در مقاله ای با عنوان«ما و شاه سابق» ضمن انتقاد شدید از رضاشاه و اعمال او مینویسد كه تسليت پدر بر فرزند نه تنها گناه نيست بلكه كار خوبی هم هست»( بنگرید به: آژیر،ما و شاه سابق، سال دوم شماره174،مورخه12مرداد1323.)
لازم به ذكر است كه محمدرضاشاه نيز در آن زمان همان محمدرضاشاه بعد از كودتای 28 مرداد نبود و هنوز سرمست از قدرت نگشته بود، بلكه جوانی بود درگير «تدبير منزل»!
سالها بعد، كريم كشاوز، همكار نزديك پيشه وری در روزنامه آژير در گفتگو با آقای دهباشی در اين مورد مينويسد:
«روزنامه آژير نه تنها مورد حمله مرتجعين بود بلكه حزب توده ـ بعضی افراد مهم آن نيز ـ با آن مخالفت میکردند يكی از چيزهای كه باز از مسموعات است ولی خيلی در آن زمان شايع بود ـ اين بود كه پيشهوري به مناسبت مرگ رضاخان مقالهای در آژير نوشته بود و ياد دارم كه يكی از جملات آن مقاله اين بود كه راجع به رضاخان نوشته بود: «اين شخص فوقالعاده مرموز» ميگفتند كه در مطبعه شخصی از افراد توده بين «فوقالعاده» و مرموز» يك واو گذاشت و جمله شد «اين شخص فوق العاده و مرموز» بعد روزنامه حزب توده گويا به پيشهروی حمله كرد كه او رضاخان را «شخصی فوق العاده» ناميده»( كريم كشاورز، «خاطراتی از سيدجعفر پيشه وری»، بخارا، 1378، شماره 2.)
متاسفانه نوشته کریم کشاورز هم دارای ایراداتی است که شاید بخاطر فراموشی و گذشت زمان باشد اولا، نوشته پیشه وری مقاله نبوده در حد یک تسلیت گویی بوده و علاوه بر این، همچنان که در تصویر عین نوشته را می بینیم هیچ واوی بین فوق العاده و مرموز وجود ندارد…