بیش از پنجاه درصد زندانیان رضاخان آذربایجانی بودند

تقریباً تمامی رهبران اصلی نخستین جنبش کمونیستی ایران از آذربایجان و خواستگاه قومی شان ترک بود . افراد برجسته ای مانند اسدالله غفارزاده ، حیدر خان عم اوغلی ، جعفر پیشه وری، کریم نیک بین ، حسین شرقی ، علی شرقی ، آقا بابا یوسف ، محمد آخوندزاده ، سلام اله جاوید ، علی سرتیپ زاده و ابراهیم علیزاده همگی آذربایجانی بودند.

البته دو نفر سلطانزاده و اردشس آوانسیان نیز اگر چه به لحاظ خواستگاه قومی ارمنی بودند اما آن دو نیز از آذربایجان برخاسته بودند . سلطانزاده متولد مراغه بود و اردشیر آواسیان نیز زاده تبریز بود . از بین کل این رهبران کمونیستی تنها دو نفر محمد دهقان و محمد حجاری به لحاظ خاستگاه قومی فارس بودند.

محمد دهقان زاده کاشان بود و در 1307 ش از سیاست کناره گیری کرد و زندانی نشد . اما محمد حجاری زاده تهران و حروفچینی بود که در 1309 در زندان رضا شاه کشته شد.
قبل از ورود 53 نفر که به نسل جدید کمونیستها معروف شدند نسل قبلی که در دوره رضا شاه زندانی بودند اکثراً(تقریبا 80درصد) از آذربایجان بودند . افراد شاخصی مانند یوسف افتخاری ، رحیم همداد ، شرقی (حسین و علی) ، محمد انزابی ، سید جعفر پیشه وری ، اردشیر آوانسیان ، دکتر جاوید که سالها از عمر خود را در زندان رضا شاه گذراندند همگی آذربایجانی بودند . البته زندانیان شاخص دیگری مانند هایم که در زندان رضا شاه کشته شد سید محمد تنها ، عباس گاندی ، ابوالقاسم اسدی ، نیک روزی ، عاصمی و مسنن که همزمان زندان مخوف رضا شاه را تجربه کرده اند خاستگاه قومی شان متأسفانه مشخص نیست که آیا ترک بودند یا نه ؟
اما وقتی گروه 53 نفر که در اردیبهشت ماه 1316 به زندان افتادند رهبر برجسته شان تقی ارانی زاده تبریز بود . اکثر آنها به ترتیب زادگاهشان تهران ، تبریز و گیلان بود . دست کم ده نفر از افراد 53 نفر نیز خاستگاه قومی شان آذربایجانی بودند .
علت اینکه بیشتر اعضای 53 نفر فارسی زبان و غیر از منطقه آذربایجان بودند بخاطر این بود که چون اکثر جوان و از دانشجویان دانشگاه تهران بودند که به دور مجله دنیا و تقی ارانی جمع شده بودند.
از آنجا که تبریز (در مرتبه بعدی رشت) مرتبط با تحولات قفقاز و عصر تنظیمات عثمانی داشت در واقع به عنوان دروازه ورود ایران به دنیای مدرن و متجدد بود.

علی مرادی مراغه ای