شووینیسم فارسی و سرچشمه های آن با عنایت به مقدّماتی که در بخش های قبلی آمد؛ به گذشته رجوع کرده و با تأکید بر وجود اندیشۀ خودآگاهی قومی و نژادی در عصر ساسانی، شواهدی هر چند ناکافی برای این ادّعا اقامه می کنیم:
الف ـ رفتار شووینیسم ساسانیان با آثار اشکانی
یک نکتۀ بارز در سیاست دوران آغازین حکمرانی این سلسله، نوع رفتاری است که این حکومت با آثار بر جای مانده از عصر اشکانی از خود ظاهر ساخت. اگرچه بر اساس سنّتی غیرحسنه هر سلسله ای که در ایران روی کار می آمد؛ خود را ملزم و موظّف می دانست که آثار و نشانه های بر جای مانده از نظام قبلی را به باد فنا بسپارد، لیکن افراط در این کار و تلقّی دشمنایگی با اشکانیان و تفاخر به بازستاندن حکومت از دست اشکانیان و به تعبیر ابوالفضل بیهقی «باز آوردن دولت شدۀ عجم از سوی اردشیر بابکان» (رک. تاریخ بیهقی، ابوالفضل بیهقی، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران، انتشارات زریاب، نوبت چاپ ؟، 1378، ج 1، ص 151) نشان های آشکاری از نوعی تعصّب دینی و ملّی دارد. این رویکرد حکومت ساسانی نسبت به آثار اشکانی با لحاظ کردن مدّعیاتی که در بارۀ تبار اشکانیان و انتساب ایشان به ترکان وجود دارد، بیشتر به چشم می آید.
ب ـ پیدایش اندیشۀ ملّی در همان دهه های نخستین اسلامی
اندیشۀ ملّی در میان پهلوی زبانان ساکن در ایران از همان دهه های نخست قرن اوّل هجری با اقداماتی از قبیل: ترور عمر بن خطّاب، پیوستن به تشکیلات سیاسی مخالف خلافت عربی، شرکت در شورش علیه عثمان، حضور در نهضت مختار، شرکت در شورش خوارج، حضور در نزاع های قبائلی عربی و در دوره های بعدی با نفوذ در دستگاه خلافت عبّاسی، منشی گری و فعالیت در دستگاه دیوانی خلافت، روی آوردن به شعر و نثر عربی و گنجاندن مضامین ملّی گرایانه در لا به لای اشعار و کتب خودنمایی می کند.
در این زمینه، بخصوص باستان گرایی از نوع احساسات نوستالژیک نسبت به دوران ساسانی، بالیدن به میراث های زبانی و فرهنگی خودی و تلاش برای ترجمۀ آثار پهلوی بر جای ماده از عصر ساسانی بیشتر خودنمایی می کند.
بی شک ظهور این رویکرد بدون داشتن سابقۀ قبلی با این سرعت و سازماندهی مناسب میسّر نبوده و ظواهر امر حکایت از وجود سوابق این رویکرد در عصر ساسانی دارد و مردم پهلوی زبان و شعب آن زبان به میزان بسیار خوبی بر تفاوت و تمایز خود با اقوام عمدۀ دیگر در منطقه اعم از ترک و عرب و دیگران وقوف دارند.
ادامه دارد.
شووینیسم فارسی و سرچشمه های آن/7 علی بابازاده