نگاهي به تاريخ تركان اوغوز – دکتر توحید ملک زاده
از قرن پنجم هجری با مهاجرت چشمگير تركان اوغوز و اختلاط آنها با مردم ترك بومي فرآيند وحدت زباني در آذربايجان به كمال رسیده و در اواخر قرن پنجم بود كه لهجه تركي غربي يا تركي اوغوز با اختلاط با پارهاي از لهجه هاي ديگر تركي نظير تركي قبچاقي به عنوان زبان سراسر آذربايجان و حتی فلات ایران شناخته شد.
گفتنی است اوغوزها بعد از تشرف به دين اسلام با تشكيل بزرگترين دولت اسلامي مانند سلجوقي و صفوي و امپراطوري عثماني ، نقش مهمي در تاريخ ايفا نموده اند. براي نخستين بار نام اوغوز در يكي از سنگ نوشته هاي يئني سئي به عنوان نام ايل ذكر شده است و در سنگ نوشته هاي اورخون از تركان اوغوز ياد شده است.
از نظر افسانه اوغوزها فرزند اوغوزخان هستند كه 6 فرزند داشته و از تبار انها 22 يا 24 قبيله اوغوز پيدا شده است.
كتاب جامع التواريخ كليه طوايف و اونقون (نشان ، توتئم ) هاي 24 قبيله اغوز را به شكل جالبي توضيح داده است. در اين كتاب آمده كه تركها از نسل يافث بن نوح مي باشند كه به سوي مشرق زمين مي آيد و اسم يافث در اينجا به «ابولجه» مبدل مي شود. در امپراطوري گوگ تورك اوغوزها و به خصوص «دوقوزاغوز = نه اوغوز» قسمت مهم جامعه ترك را تشكيل مي دادند. در اين زمان اوغوزها در سواحل نهر تولا زندگي مي كردند و همچنين قسمت اعظم لشكريان ايستمي خان ، خآقان دولت غربي گؤگ تورك را اوغوزها تشكيل مي دادند. از قرن دهم ميلادي مسلمان شده و به تدريج از قرن يازدهم به ايران و آناطولي مهاجرت كردند و تحت عنوان «تركمن» ناميده شدند. تركان كوچ نشين بر خلاف قبايل عرب وكرد بشكل ايل يعني مجموعه اي از قبايل زندگي ميكرند. اوغوزها به مجموعه قبيله هاي خود «ائل» مي گفتند كه در ميان ساير تركان «اولوس» نام داشت.
تركان اوغوز از 24 بوي (قبيله) تشكيل شده بودند كه هر كدام مهر يا طمغاي مخصوصي داشتند. هر 6 قبيله داراي يك اونقون (توتئم) بودند كه در نظرشان مقدس و خوردن گوشتشان حرام بود و هر قبيله مهر خود را بر احشام و اسبهاي خود مي زد. هر بوي به چند «اوبا» يا اويماق (طايفه) تقسيم مي شد. رئيس ايل يابقو / يابغو و رئيس قبيله «بيگ» ناميده مي شد. يابقو ها از ميان بيگها انتخاب مي شدند. اوغوزها ارتش و تشكيلات لشكري خود را به دو قسمت يمين و يسار تقسيم مي كردند و برخلاف مغولها ، شاخه يا جناح راست مهمتر از شاخه چپ بوده است. شاخه راست را «بوزاوق» و شاخه چپ را «اوچ اوق» مي گفتند.
اداره ايل و حكومت در دست بوزاوقها بود و علامت انها كمان بود. علامت اوچ اوقها هم تير بود و بهمين مناسبت «طوغرول بيگ» موقع ورود به نيشابور كماني به بازو و سه تير به دست داشت كه نشانه فرمانروايي بر دو جناح اوغوز بوده است. در داستانهاي ده ده قورقود برتري سياسي با اوچ اوق ها بود. در كشورهاي اسلامي نيز اوچ اوق ها نقش مهمي ايفاء نموده اند. خاندان سلجوقي (قينيق)، سالار ها و آق قويونلوها (بايندير) از اوچ اوقها بوده اند.
باورهاي ترکان ساده و طبيعت گراست. بجاي شهر در «يورد»ها و «آوردو»ها زندگي مي كنند. بيش از كتاب و نوشتار به شعر شفاهي مي پردازند. شاعرانشان نيز همواره سوار براسب و تيردان و كمان در پشت و «قوپوز» در كنار ، ماجراهاي سفرهاي دراز و رويدادهاي مهم قوم خود را با آواز خود در حافظه نقش ميزنند ، عاري از تكلفند و به هنگام چاره جويي بجاي ترفند اغلب مشت خود را بكار مي گيرند. در دشمني شمشير را به زره ترجيح مي دهند، كمتر حيله گر و بيشتر خشن اند.
اورخان شايق و م.فخرالدين گيرزي اوغلو. معتقدند كه در تقسيم بندي اوغوزان غرب آذربایجان : سلماس ، اورميه، وان، شيروان و باكو جزو داش / ديش اوغوز (اوغوز بيروني) محسوب مي شد. امروزه بقايای قبر بورلا خاتون از قهرمانان در اورميه پيدا شده است. قازان داغي در خوی نيز نام قازان خان داستانهای ده ده قورقود را تداعی می کند. با ورود آخرين سري از قبايل اوغوز به آذربايجان خزينه هاي فرهنگي آذربايجان پربارتر شده و زمينه براي خلق آثار و نوشته هاي وزين ادبي ، ديني و هنري در آذربايجان مساعد تر شد.
دکتر توحید ملک زاده – 7 مهر 1397