شرحی بر تصویر روی جلد کتاب سالهای زخمی

نقاشی روی جلد کتاب، مربوط به تسلیم قلعه ایروان، یکی از دردناکترین تصاویری است که ایرانیان پس از روزها مقاومت، سرانجام شکست خورده، سلاحهای خودشان را روی زمین گذاشته اند، معماری و نمادهای اسلامی مانند مناره ها و گنبد مساجد شهر کاملا پیداست که بعدها همه شان از بین برده خوهند شد و آثاری از ایران باقی نخواهد ماند!

این قلعه در سال1504م بدستور شاه اسماعیل صفوی و بدست وزیر او روانقلی خان در ساحل رودخانه «زنگی» ساخته شد و مقاومترین قلعه ایرانیان در جنگ با روسها بود، قلعه ایی که بیش از بیست و سه سال، در مقابل حملات مقاومت کرده اما سرانجام در آخرین حمله روسها به فرماندهی ژنرال پاسکویچ و البته با خیانت ارامنه داخل قلعه به عباس میرزا، به زانو در آمد. این آخرین مقاومت ایرانیان بوده که پس از سقوط قلعه،روسها از ارس گذشته تا اشغال تبریز پیش آمدند و شاه قاجار مجبور شد به قرارداد ترکمنچای تن بدهد. ایرانیان، دیگر پس از این شکست سهمناک و عقد قرارداد ترکمنچای و غرامت آن، هرگز کمر راست نکردند…

فیلمی هفت دقیقه ای که در زیر این نوشته می آورم دارای نریشنِ زبان روسی با زیرنویس ترکی است با نقاشی معروف«سقوط قلعه ایروان» اثر هنرمند روسی«فرانس آلکسیویچ روبو» شروع میشود و فیلم با همین نقاشی بغایت تلخ نیز پایان می یابد. در این نقاشی، قشون ایرانی پس از شکست، تسلیم شده و تفنگهای خود را به زمین گذاشته و روسها، اسرای ایرانی را به زندان تفلیس منتقل میکنند…
البته، در کنار این تصویر تلخ، از تماشای هیبت و عظمت این قلعه که با امکانات پانصد سال پیش، بدستور شاه صفوی ساخته شده حسی از غرور و افتخار به هر ایرانی دست میدهد…! این قلعه از خاک رس و سنگ ساخته شده و در اطراف قلعه، چاله‌ های عمیق و پهن کَنده شده بود که چاله ها از آب پر میشدند. قلعه از سه طرف توسط حصارهای دو لایه محصور و دارای هفده برج بود.

ژنرال باسکوویچ با قواى خود در اواسط اكتبر 1827عازم فتح اين قلعه شد قلعه به محاصره در آمده و در زیر شلیک بی امانِ توپهای روسی,روزها مقاومت کرد که به نوشته منابع خارجى شش روز و به نوشته منابع ایرانی 12روز مقاومت ادامه داشت اما سرانجام در نتيجه اصابت گلوله های توپ، ديوارها و برج و باروى قلعه تَرَك برداشت و شب هنگام يك ارمنى بنام قاراپت با چند نفر ديگر، پشت دروازه قلعه آمده، دروازه را بر روى قوای روسی گشودند. ارامنه ساكن قلعه حتی برخی از قشونِ ایرانی را که هنوز مقاومت میکردند دستگير کرده و به ژنرال پاسکویچ تحويل دادند.
خاچاطور آبوویان در کتاب خود بنام«زخم‌های ارمنستان» بی آنکه به خیانت ارامنه داخل قلعه اشاره کند در باره غرش توپهای روسی مینویسد:
«قلعه ایروان در دود گم شد پنج روز و پنج شب توپها بی امان می ‌غریدند. مثل اینکه آتش الهی بوده که بر شهرهای سدوم و گمورا از بالا ‌می بارید قلعه ایروان گاهی مثل چراغ نورانی میشد و سپس خاموش میگردید آنقدر گلوله های توپ به سر و قلبش خورده بود که جانش به لبش رسیده بود…»

سرانجام، قلعه ایروان به تصرف روسها در می آید و پادگان آن که ۴۰۰۰ سرباز ایرانی بود تسلیم گردیده فرمانده قلعه، حسن خان و ۲۰۵ مقام بلند پایه اسیر شده را دست بسته به زندان پترزبورگ فرستادند. حدود ۱۰۰توپ و مقادیر زیادی تفنگ و غنایم جنگی دیگر که در تصویر دیده میشود به تصرف روسها در می آید.
پاسكويچ بخاطر اين پيروزى از تزار، لقب ايروانسكى و نشان سن جورج دريافت كرد. سقوط ايروان، روحيه جنگى سربازان ايرانى را به كل تخريب نموده، دسته دسته فرار از خدمت بالا گرفت بطورىكه پس از اشغال ايروان توسط روسها، فقط 3000 نفر سرباز براى عباس ميرزا باقى مانده بود و از 60 هزار سربازى كه فتحعلی شاه در اختيار داشت حدود 50 هزار نفرشان فرار كرده بودند.
پس از سقوط قلعه، روسها از ارس گذشته تا اشغال تبریز پیش آمدند. (بر گرفته از: سالهای زخمی…صص311الی315)

سقوط قلعه ایروان برای ایرانیان تکان دهنده و برای روسها، چنان مهم بود که در روسیه مدال مخصوص فتح قلعه ایروان درست گردیده و به سربازان شجاع اهدا شد. در آرشیوهای روسی دهها اثر، نوشته و فیلم در مورد این قلعه وجود دارد اما در ایران، دریغ از فیلمی یک ثانیه ای که نشان از تلاشهای اجدادمان باشد…!
این قلعه عظیم پس از تصرف روسها همچنان موجود بود تا اینکه در زلزله سال 1853 ، دیوارهای قلعه به شدت آسیب دید اما همچنان موجود بود که متاسفانه در دهه 1880 بخشی از دیوار شمالی قلعه تخریب گردیده و یک کارخانه تولید کنیاک درست کردند و سپس تمام آثار و معماری مربوط به معماری ایرانی و اسلامی تخریب گردید…
✅این فیلم کوتاه را باید بارها دید:
برای دیدن این فیلم به آدرس تلگرام  استاد مرادی به آدرس زیر مراجعه بفرمایید

https://t.me/Ali_Moradi_maragheie

علی مرادی مراغه ای