در تمامی انقلاب ها عامل اقتصاد کم و بیش نقش دارد در انقلاب 57 نیز شاید اصلاحات ارضی و مهاجرت روستائیان به حاشیه شهرها و ایجاد حس فقر و بی عدالتی در آن قشر از جامعه در جذب آنان به انقلاب موثر بود.
تبلیغات سنگین مسکو و ترویج افکار کمونیستی و سوسیالیستی شوروی و الگوگیری از قیام چپ ها در کشورهای مختلف بر هیجان انقلابی جریانات چپ افزود.
موفقیت کاسترو و پیروزی کمونیست ها در ویتنام و … امید به پیروزی علیه شاه و ایجاد جامعه سوسیالیستی را در دستجات و احزاب مختلف چپ تقویت کرد.
اما به باور من ریشه اصلی انقلاب در مسائل سیاسی اجتماعی و استبداد مطلقه پدر و پسر داشت.
رضاخان که بشکل نامشروع به یاری انگلیس و با کودتا به قدرت رسید، از همان آغاز، به حذف تمام مخالفان (مدرس،کیخسرو شاهرخ) و حتی یاران سابق خود (تیمورتاش، سردار اسعد بختیاری، فیروز میرزا فرمانفرما و …) پرداخت، صدها نفر از فعالان سیاسی و نویسندگان از جمله گروه 53 نفر زندان و بسیاری شکنجه و کشته شدند.
این سرکوبِ ظاهرا موفقیت آمیز، توام با غصب زمین هزاران کشاورز توام با سرکوب ملل غیر فارس نفرت عظیمی علیه او ایجاد کرد که بعد از اخراج او از کشور و فضای باز سیاسی اوایل دهه بیست به ایجاد احزاب ضد پهلوی و قیام آذربایجان جهت تامین مطالبات اتنیکی و نفی استبداد منجر شد.
سرکوب قیام ها در دهه بیست و کشتار هزاران فدایی در آذربایجان و سپس کودتای 28مرداد32 ، توام با اعدام و سرکوب برخی فعالان حزب توده و دیگر گروه های ملی گرا و چپ گرا، روز بروز بر تعداد مخالفانِ پهلوی و شدت مخالفت آنان افزود.
نهایتا اصلاحات ارضی سال 42 و تلاش برای مدرنیزاسیون کشور به مخالفت اسلام گرایان (طرفداران حکومت مبتنی بر فقاهت شیعی) و متحد همیشگی شان (بازار سنتی) علیه شاه انجامید.
سه طیف کلی مخالفان (ایران گراها، چپ گراها و اسلام گرا ها) و فعالان ملل غیر فارس با روشهای متفاوت به مبارزه با پهلوی دوم پرداختند.
این مبارزات تا سال 56 به لطف درآمد عطیمنفتی مهار میشد اما بی توجهی شاه به توصیه های اقتصاد دانان در برنامه پنجم توسعه و افراط کاری های او موجب مشکلات شدید اقتصادی، کسری بودجه، تورم شدید و انفجار خشم و انقلاب در جامعه شد.
نهایتا بیماری و انفعال شاه در رفع مشکلات و فرار او از کشور به کار این خاندان پایان داد.
اما مهمترین سوال این است که چرا گروه های چپ گرا با آن همه مبارزه و ملی گراها و ملی مذهبی ها با سوابق طولانی فعالیت های سیاسی، نتوانستند قدرت را به دست گیرند؟
چرا برنده نهایی انقلاب، اسلامگرا ها بودند؟
رسول معینی راد