مژهم، سرچشمهلر منزل توتان آشفته مجنوندور،
آنېنچۆن بستهی زنجير، سيلِ اشك گۆلگۆندۆر.
سواد نقطهٔ گردابا بنزر مردم چشميم،
کی دائم غرقهٔ گردابِ اشك چشم پرخوندور.
خميده قامتيم کیم داغ دلدن قانه غرق اۏلموش،
ايچينده نقطهسی گويا کی قان آلتېنداکې نوندور!
ائشيت درد دليم، افسانهٔ مجنونا مِيل ائتمه،
کیم اۏل افسانهدن هم آنلانان مطلق، بو مضموندور.
فرحبخش دل معشوق اۏلور شرح غم عاشق،
سرود بزم شيرين، نالهٔ فرهاد و مجنوندور.
کمندِ چين زُلفۆن وهمی گئتمز زار کؤنلۆمدن
بنه اۏل رشتهيی اژدر قېلان بيلمن نه افسوندور؟
فضولي وئرمهدی طعن اوخلارې گؤز ياشېنا تسكين،
آنې بند ائتمك اۏلماز خار و خاشاك ايله، جيحوندور.
فضولی غزلینه قیسا بیر شرح:
بیرینجی بئیتده؛
مژه همان کیرپیک دئمکدیر و اشک گلگون، همان قانیاشدیر. بیرینجی بئیتده بو سؤزلری آلماق اولور؛
چؤللره و صحرالارا پناه آپاریب، چشمه و یا بولاق باشینی مسکن ائدن دلیلر کیمی،
قان یاش تؤکن گؤزلریمین اوستونده، کیرپیکلریم منزل ائتمیشدیر.
ایکینجی بئیتده:
سواد، عرب دیلینده، اوزاقدان گؤرسهنن قارالتیلارا دئییلیر و بیر معنادا دا شهر قیراغینداکی کندلره دئییلیر. مجازاً قارا و سیاه معنادا دا تورکجه و فارس دیللرینه یول تاپمیش.
«غرق» سؤزو، عرفان دا مادی دونیادان خلاص اولماق نشانهلریندندیر.
بو بئیتده معنا بئلهدیر: بورولغانا دوشن بیر شهر کیمی، گؤز ببهییم، قان- یاشدا بوغولموشدور.
اوچونجو بئیتده:
فرق کلمهسی؛ باش توکلرینین آیرینتیلارینا دئییریک و باش آیریجی و یا تاغ دا دئییلیر، مجازاً ده «باش» معناسیندا گلیر.
بو بئیتده بیر دفعه «خمیده» سؤزو ایشلَنیب. خمیده عرفاندا بئله معنا اولونور:
وحدت نقطهسیندن حرکت ائتمیش سالکی، یئنیدن همن نقطهیه قالدیران سئیر دایرهسیندن نشانهدیر. البته عشق عرفهسینی طواف ائدنلره ده عاییددیر. بیرده کی، دنیوی عؤمور مهلتینده تورا دوشموش انسانین آزادلیق مقدّمهسیدیر.
«داغ» سؤزو ایسه، محبت اودو دئمکدیر.
معناسی بئلهدیر:
بوکولموش قَددیمین ایچریسینده اولان اورهییم و قلبیم، قان کلمهسینین سونوندا یازیلان «ن» حرفینین ایچیندهکی نقطهیه بنزهییر.
دؤردونجو بئیتده:
بیر یئرده «درد دل» سؤزو گلیب:
درد دل، عرفاندا بیر نوع ایستک و طلبدیر.
بو بئیتین مضمونو بئلهدیر:
مجنون داستانینی دیللره سالان اونون ظاهری عشقیدیر، حال بو کی او ظاهری عشق، منیم باطنی حکایهمین کیچیک بیر پارچاسیدیر.
بئشینجی بئیتده ایسه:
«فرح» کلمهسی وار. بو کلمه، محبوب رضایتیندن خبر وئرن کلمهدیر.
«ناله» ایسه، محبوب و معبودون اؤنونده، حزین سسله مناجاتدان خبر وئریر.
«محزون» کلمهسی ایسه، کثرت سرگردانلیغیندان عاشقی وحدت طلبینه وادار ائتمیش باطنی احوالدان عبارتدیر. بئله ده معنا ائدیبلر: توکنمز بیر حسرت نشانهسیدیر.
حسرت معرفت نشانهسی اولدوغونا گؤره، محزون عاشق، الهی اصلینی یاددان چیخارمایان، نهایت اؤز اصلینه مراجعت ائتمهیه تاب ائتمهین ایشیقدان عبارتدیر. بونلار حقیقی عاشیقین، بو یولدا مختلف بلالارینا توش گلمکلریندن صحبتدیر.
آلتینجی بئیتده:
«کمندِ چینِ زولف»: کمند سؤزو، قدیم جنگ و ساواشلاردا دوشمانی و یاغیلاری توتماق اوچون اوزاقدان آتیلان اوجو ایلمکلی ایپ ایدی. البته اووْ دا حئیوانی و یا خام آتی توتماق اوچون ایشلهنیلن اؤرکن و یا ایپه ده کمند دئییبلر. منشأیی تورکجهمیزه عاییددیر.
عرفاندا ایسه، کمندِ زولف، مادی وجوددان عبارت اولان و کثرت جاذبهلریندن ساییلیر.
«وهم» کلمهسی، لغت باخیمیندان بئله توصیف ائدیلیر: «اورهیین ایستهنیلمهین و مراد اولمایان یئرلره گئتمهسی… بو معنا حسبدن گلیر.» (منتهی الارب لغتنامهسی)
عرفاندا ایسه، فیکیر قانادینی باغلایان مختلف ایلیشیک و انگللردن حساب اولونور.
بئیتی بئله معنا ائتمک اولار:
قورخونج بیر ایلانا بَنزَر کثرتده اؤلمز حیات باغیشلایان، وحدت جَلالارینی گاهدان عکس ائتدیرمکله منی اسیر ائدن اووسونچونو تانیماق امکانیم یوخدور. (گیزلی اووسونچولوق عرفاندا عقله و علمه سیغمایان حکمت نشانهسیدیر.) و البته مادی و دنیوی عؤمور سورمک، زهرلی بیر ایلانا همدم اولماق کیمی امکانسیزدیر.
سونونجو بئیت:
«طعن اوخلاری» و «گؤز یاشلاری»: طعن اوخلاری دنیوی و مادّی یاشاما اشارهدیر. بونلار گؤز یاشلارینا دینجلیک وئرمهدی. گؤز یاشلاری ایسه، مادّی دونیانین و دنیوی عالمین لکهلرینی و چیرکابلارینی یویان مادّهدیر.
ای فضولی، جیحون کیمی چایین قاباغینی کول- کوس ایله سدّ چکمک عبث بیر ایش اولان کیمی، منی ده طعن و دانلاق ایله عشق مصیبتیندن آییرماق یئرسیزدیر.
بونلاری یازماقدا، رحمتلیک حمید آراسلینین و اصغر شاهی جنابلارینین شرحلریندن استفاده ائتمیشم.
شاهین مرادی