قلعه باستانی” قام چوغا”ی بیجار گروس/خلیل مختاری نیا
قلعه باستانی قام چوغا (قمچقای) بیجار گروس مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد می باشد که در فاصله ۶۰ کیلومتری شمال بیجار و در روستایی به همین نام قرار دارد؛ طبق نظر کارشناسان قلعه “قام چوغا”ی دارای کتیبهای با نقش هیروگلیف و به خط هراتیک و جزو قدیمیترین کتیبههای نیمه تصویری ایران محسوب می شود؛ توپونیم”قام چوغا”ی بی شک کلمه ای تورکی بوده که هر دو عنصر آن، هم در لسان پروتورک ها کاربرد داشته و امروزه نیز در حوزه جهان تورک مورد استفاده قرار می گیرد. لغت “قام” علاوه بر نام قلعه باستانی “قام چوغا”ی در برخی از توپونیم و ائتنوتوپونیم های شهرستان بیجار گروس نیز به کار رفته است مانند روستای قام چوغای، روستای قامیشلو
ریشه ترکیب لغوی”قام+چوغا”طبق نظر برخی از محققین:
“قام چوغا”ی در فرهنگ ترکی -فارسی شاهمرسی:
#قام:شامان،روحانی،پزشک(شاهمرسی،1387: 759)،
قام_لاماق: درمان کردن،معالجه کردن(همان:760)
#چوغا: جسور،دلاور،پاکیزه،تمیز،(همان،1387: 499) / چوغای: دختر ریز نقش و طناز(همان: 499)
پروفسور جلیل اف[ محقق،مؤلف و نویسنده آذربایجانی]:
نام #قام_آتا را متخصصین به شکل قاوم آتا(گئوماتا) می خوانند.ولی در نوشتار ایلامی آن را به صورت “کامماتتا”[ قام آتا] و در منابع آکدی به صورت “قوماتی” و در لاتین باستان به صورت “کمتسkamates” آمده است که مصوت اولی دیفتنگ(پوستین) نمی باشد. بدان سبب نیزآنتروپونیمی که از قسمت های قام و آتا تشکیل شده و در آوانگاری معاصر نیز بایست به صورت”قام آتا” و “کام آتا”نوشته شود.کلمه ی قام در زبان های تورکی با تفاوت های آوایی در اسامی اشخاص،طایفه و مکان به کار می رود.مانند: “قامان”،”قام بای”،کامبار،”قام آرلی”،”کمرلی”، و غیره”.(مقاله ی عصیان قام آتا،پروفسور جلیل اف،ترجمه دکتر میر علی رضائی،نشریه آغری، ش 147، آبانماه 1392)
محمود کاشغری در دیوان اللغات ترکی نیز نشان داده بود که کلمه ی”قام” در زبان های تورکی در معنای شامان و روحانی نیز به کار رفته است. ترک های “کاراییم” برای نشان دادن شامان زن از عبارت #قام_خاتون استفاده کرده و امروزه نیز به شامان قامچی می گویند”.(همان، ش 147، آبانماه 1392)
در کتاب دده قوروقوت نیز در چندین داستان از “بایندورخان” پسر “قام قان ” یا ” قام خان” نیز به نیکی و احترام نام برده شده است(دده قورقوت، ترجمه دفتری و حریری) و حتی در دولت هون ها از “آتیلا” به عنوان “قام آتا”نیزیاد شده است.
حجت الله ذاکری[محقق و مؤلف]:
دکتر ذاکری در کتاب” ایلاملی لار یا ایران اولکه سنین ان ازل و اسکی خوزئین لری” و در بحث مربوط به معبد “چغازنبیل” فرم “چوغا” را از ریشه ی “چؤک مک” تلقی نموده و می نویسد:” چوقا یا چغا در ترکی بجنوردی به معنای کوه و تپه می باشداین اصطلاح و عنوان در اصل “چوکا سن بیل” بوده است یعنی باید تعظیم کنی، چون”چؤک مک” مصدر است و به معنی تعظیم و خم شدن می باشد و “چوکا سن بیل” به معنای این که” بدین مکان رسیدی باید تعظیم کنی”( ذاکری،1388،93)
میرستار گروس اوغلو[پژوهشگر و نویسنده ی بیجاری]
میرستار گروس اوغلو در فصلنامه تخصصی اینجی دنیزیم(1391، ش 2) در خصوص ریشه “قلعه قمچی قایا” می نویسد :”قمچی قای نام قلعه و چندین روستا در مناطق مختلف ایران نیز می باشد؛ قام چی قایا(قمچی قای) کلمه ای ترکی و مرکب از قام + چی/چو+ قایا می باشد بدین صورت:#قام: به معنای روحانی و چوقای به معنای قایا: اگر ” قام” را با ” چوغای” در نظر بگیریم قمچوقای (کوه مقدس )و اگر ” قامچو” را با ” قایا” ترکیب کنیم معنای صخره ی مقدس به دست می آید فلذا معنا در هر دو فرم بدست آمده یکی می باشد و تفاوت آنچنانی ندارد.
دکتر اختیار بخشی[ نویسنده و پژوهشگر]: #قامان/شامان/شمن (قام/ شام/شم + ـَن/ ان) و موغان (موغ + ـَن/ ان) که در این واژه¬ها نیز ـَن/ ان نشانۀ جمع یا نشانه صفت فاعلی نیست بلکه نشانۀ بیان نوعی یا طبقۀ ممتازی از انسانهای تورک در فرهنگ واژگان و اجتماعات پروتوتورک است.(بخشی،سایت آذرکتاب توران،آذرماه 1400)
لغت “قام” در شاهنامه فردوسی: شنهشاه را کارساز آمدی / ز قام و ز فغفور باز آمدی (شاهنامه،تصحیح جلالی مطلق، دفتر7و6)؛ در این بیت کلمه ترکی” فغفور” به عطف “قام” آمده که در معنای القاب و شخصیت های ترکان تحت عنوان رهبر و روحانی و شاهنشاه به کار رفته است.
▪️منابع:
1- اینجی دنیزیم،فصلنامه ی تخصصی،بیجار،سال های انتشار1394-1389
2- پروفسور جلیل اف،مقاله ی “عصیان قام آتا”،ترجمه دکتر میر علی رضائی،نشریه آغری، ش 147، آبانماه 1392
3- سایت “آذرکتاب توران”،بخشی، مقاله ی متون زبان پروتوتورک و سومری،آذرماه 14004
4- زارع شاهمرسی،پرویز،فرهنگ ترکی- فارسی شاهمرسی،تبریز،نشر اختر،1387
5- ذاکری،حجت الله،ایلامیان یا نخستین صاحبان کشور ایران،نشر شهریار، 1388