نقشه راه برای تعریف ترکان آذربایجان
ترکان از جمله قدیمی ترین و باشکوهترین ملتهای جهان هستند که بررسی و تحلیل کلمات فعلی زبان ترکی در تمام شاخه های آن از جمله ترکی آذربایجان، بررسی اساطیر و افسانههای باستان آذربایجان جدیدا اکتشافات باستانشناسی در جای جای آذربایجان بر این امر صحه گذاشته است. بررسی روایتهای سومری از اقوام آراتتاهای آذربایجان، کشف لوح قیل قمیش از اساطیر سومریان که تمام عالمان بر نخستین بودن این اسطوره متفق القولند، وجود اصلاحاتی چون قیل قمیش، میشو، اوتوناپیشدیم و دهها مورد دیگر فضای ترک را در آذربایجان چندین هزار سال قبل را آشکار می کند. توپونیم هایی چون اور، اوروکاجینا، اورزانا در شهر باستانی موساسیر نشانگر وجود چشمگیر عنصر ترکی در آذربایجان می باشد.
اسکیتها، گوتتی، لولوبی، تمدن عظیم کورقان که با اکتشافات باستانشناسی گوشه ای از تاریخ ترکان و نگرش آنان به هر دو جهان مادی و معنوی را نشان می دهد همگی شواهدی از ترکان پروتوترک آذربایجان می باشد. کشف جام های حسنلو، مشکین، خلخال، مارلیک، اشیا مکشوف از تپه ساکاها از تپه زیویه و دهها مورد دیگر با دارا بودن عناصر تفکری ترکی دلیل محکمی برای استقرار اقوام ترک می باشد ولی با نامهای دیگر نامیده شدهاند.
با نزدیک شدن به سدههای اول میلاد به تدریج شواهد بیشمار حضور ترکان در آذربایجان اعم از نوشته، توپونیم ها، ائتنونیم ها ، هیدرونیم ها بدست می آید و حضور ترکان خزر، کاس، هون، سابیر، سووار، آوار و غیره در بسیاری از منابع کتبی تاریخی ضبط می گردد.
پس از اسلام مهاجرت ترکان اوغوز- بانیان امپراطوری عظیم سلجوقی– به غرب فرآیند ملت سازی در آذربایجان را تکمیل کرده و لهجه اوغوزی ترکی نه تنها در آذربایجان بلکه در تورکمنستان، نواحی جنوبی و مرکزی فلات ایران، آناطولی، عراق عجم و تورکمان ائلی در عراق عرب لهجه غالب و ادبی ترکی می گردد.
آنچه که مغرضان تمدن ترکان در آذربایجان و ایران امروزین، ترکی شدن آذربایجان و آناطولی در زمان سلجوقیان می دانند همانند نگاه کردن به نیم ساعت آخر یک فیلم دو ساعته سیر تمدن آذربایجان می باشد که عنصر غالب سازنده این تمدن همان ترکان می بودند. بررسی اساطیر، داستانهای شفاهی، توپونیم ها، ائتنونیم ها، آثار باستانی و اکتشافات باستانشناسی و صد البته بررسی زبانهای باستانی ائلامی، سومری، اکدی، آشوری باستان، و تطبیق آنها با شواهد تاریخی در آینده بسیار نزدیکی آذربایجان شناسی را با محوریت ترکی به حد اعلای شکوفایی خود خواهد برد.